निलकण्ठ महादेव सवार मार्ग त्रिदेशिय धार्मिक पर्यटन

विश्व उलक

पनौती, खोपासी, काभ्रेपलाञ्चोक

परिचय
हिन्दू सभ्यतामा भगवान महादेव, समय र सृष्टिका आराध्य स्वरूप, भक्ति र श्रद्धाका सर्वोच्च प्रतीक हुन । तिनको महिमा अनन्त छ, र तिनका दिव्य कर्महरू समयको सीमाभन्दा पर अमर छन् । ती महान कथाहरू मध्ये सबैभन्दा प्रेरणादायी कथा हो, “समुद्र मन्थन” को अद्भुत प्रसङ्ग, जहाँ कालकुट बिषको उदयले सम्पूर्ण सृष्टिलाई विनाशको किनारमा पु¥यायो । तर, जगतका पालनकर्ता शिवले निःस्वार्थ भावले त्यो विषपान गरेर सम्पूर्ण जीवन जगतको रक्षा गर्नुभयो । उनको नीलकण्ठ स्वरूप केवल त्याग र साहसको प्रतीक होइन, प्रेम, समर्पण र विश्वमङ्गलको अनन्त गान पनि हो । उनको यो कृपा, आज पनि प्रत्येक प्राणीमा रक्षा र श्रद्धाको दीप बनि प्रज्वलित छ ।

उहाँका दिव्य कर्महरूको सम्मानमा, भक्तजनहरूले विश्वका कुनाकाप्चासम्म अनगिन्ती मन्दिरहरू, अद्भुत मूर्तिहरू र पवित्र शिलाहरू स्थापना गरेका छन् । यी सबै स्थलहरू केवल पूजा गर्ने स्थान मात्र होइनन्,बरु भगवान महादेवप्रतिको अटुट श्रद्धा, प्रेम र भक्ति भावका साक्षी हुन । सृष्टिका प्रत्येक अणुमा व्याप्त महादेवको असीम अनुग्रह र अपार शक्तिको जीवित प्रमाणझैँ उभिएका छन् । जहाँ घण्टको नाद गुन्जिन्छ, त्यहाँ उहाँको कृपा झल्किन्छ — अनन्त, अविचल, र सर्वव्यापी हुनुहुन्छ ।

यद्यपि उनको कार्यको असंख्य प्रसंसाका कथाहरू प्रचलित छन, तिनैमध्ये एउटा अनौठो मौनता अझै बाँकी छ । त्यो हो पवित्र क्षीरसागरको तीर्थभूमिबाट शान्त मानसरोवरको किनारमा अवस्थित कैलाश पर्वतको दिव्य आलयसम्म पुग्ने त्यो पवित्र फिर्ती यात्राको कथा भने समयसँगै मौन बनेको छ । यो लेखनले त्यही बिर्सिएको अध्यायलाई पुनर्जीवित गर्न खोजेको छ । महादेवको त्यो पवित्र यात्राको कथा सुनाउँदै, जसमा उनको कृपा, सर्वव्यापकता र सम्पूर्ण सृष्टिको कल्याणप्रति अटुट समर्पण झल्किन्छ ।

पृष्ठभूमि
श्रीमद्भागवत पुराण, विष्णु पुराण र अन्य हिन्दू धर्मशास्त्रहरूका अनुसार, सत्ययुगको समयमा, क्षीरसागर (दूधको समुद्र) मन्थन गर्न देवताहरू र दानवहरू बीच एक उल्लेखनीय गठबन्धन बनाइएको थियो । मन्थन गर्ने मदानीको रूपमा मन्दराचल पर्वत र नेतीको रूपमा नागराज वासुकीको साथ, तिनीहरूले अमरता प्राप्तिको लागी दिव्य अमृत निकाल्न खोजे । समुन्द्र मन्थनगर्दै जाँदा, समुद्रको गहिराइबाट अनगिन्ती अमूल्य खजानाहरू निस्किए । यी अद्भुत उपहारहरू मध्ये, घातक हलहल कालकुट विष पनि उत्पन्न भयो । यो विष द्रुत गतिमा फैलियो, जसले देवताहरू र दानवहरू दुवैमा अथाह पीडा निम्त्यायो, र अस्तित्वलाई नै खतरामा पार्याे, सबै प्राणीहरू, जीवित र निर्जीव समान रूपमा खतरामा पा¥्यो । असाध्य पीडामा, देवताहरू, दानवहरू र मानिसहरूले विनम्रतापूर्वक देवा दि देव महादेव संङ्ग यस संकटबाट उद्घार गर्न स्तुती गर्नथाले । घातक हलहल कालकुट विषले निम्त्याएको तीव्र पीडा देखेर र देवता, दानव र मानवहरूको हार्दिक प्रार्थना सुनेर, भगवान शिव आफ्नो असीम करुणामा, कैलाश पर्वतको शान्त निवासबाट समुन्द्र मन्थन स्थलमा अवतरण हुनुभयो ।

विष अनियन्त्रित रूपमा फैलिएर सम्पूर्ण सृष्टिलाई नष्ट गर्ने धम्की दिइरहेको थियो । अटल संकल्पका साथ, निस्वार्थता र दिव्यदयाको मूर्त रूप लिएर, संसारलाई यस विनाशकारी प्रभावबाट बचाउनको लागि आफैंले घातक विष सेवन गर्ने अठोट गर्नुभयो । उनको साहस र करुणाको कार्यले ब्रह्माण्डलाई मात्र सुरक्षित राखेन, सबै प्राणीहरूको कल्याणको लागि अपार पीडा सहन इच्छुक परम रक्षकको रूपमा प्रस्तुत हुनुभयो । उनले समुन्द्रमा फैलि सकेको र फैलिदै गरेका हलहल कालकुट विष सेवन गरि, सम्पूर्ण सृष्टिलाई जोगाउने जिम्मेवारी आफैंले लिनुभयो ।
भगवान शिवले घातक विष पिउँदा, यो उनको घाँटीबाट बग्यो, यसलाई नीलो रंगको एक अद्वितीय छायाँमा परिणत भयो । विषको प्रभावबाट बचाउन, फोक्सो, मुटु र पेटमा नपुगोस भनि, देवी पार्वतीले मायालुपूर्वक यसलाई उनको घाँटीमा रोकिदिइन, जसले विषलाई नियन्त्रणमा राख्यो । बलिदानको यो उत्तम कार्यले उनलाई नीलकण्ठ नाम दियो, जसको अर्थ नीलोघाँटी भएको हो, जुन उनको असीम निस्वार्थताको प्रतीक हो । त्यस क्षणदेखि, भगवान शिव साहस र बलिदानको अवतार, नीलकण्ठ भनेर चिनिन थाले । यो महान कार्यको बावजुद, विषबाट जलेको अनुभूति रह्यो, जसले गर्दा अपार असुविधा र दर्द भयो । उनले क्षीरसागरको शीतल, शान्त पानीमा सान्त्वना खोजे, पाएनन् । तत् पश्चात राहतको खोजीमा, भगवान शिव कैलाश पर्वत, आफ्नो शान्त निवासमा फर्किए ।

समुन्द्र मन्थन स्थल मन्दराचल पर्वतबाट फिर्ति सवारको बर्णनबारे सबै पुरणहरु मौन छन् । तर स्थानीय किंवदन्तीहरूद्वारा बुनेको र ऐतिहासिक विवरणहरूद्वारा पुष्टि गरिएको भगवान नीलकण्ठको फिर्ती यात्रा आध्यात्मिकता र पौराणिक मनमोहक कथा रहेको छ । समुद्र मन्थनको क्रममा मन्दराचल पर्वतमा घातक हलहल कालकुट विष बहादुरीपूर्वक सेवन गरेपछि, भगवान नीलकण्ठलाई अपार पीडा भयो । असह्य पीडाको बावजुद, भगवानल समुन्द्र मन्थनमा मन्दराचल मदानीमा नेती बनेका वासुकी नागसँगै आफ्नो निवास कैलाश पर्वतको लागी कष्टदायी यात्रा सुरु गर्नुभयो । यो यात्रा, पीडाले भरिएको भए पनि, अनन्त शक्ति र करुणाको प्रतिध्वनि पनि थियो । बाटो लामो र विश्वासघाती थियो, किनकि थकित नीलकण्ठले उत्तरी भागमा यात्रा गरे । क्षिर सागरबाट गंगा नदीको मार्ग पछ्याउँदै उत्तर तर्पm लाग्नुभयो । यो यात्रालाई गहिरो रूपान्तरण क्षणहरूको चित्रण गरिएकोछ । जहाँ भगवानको उपस्थितिले भक्तहरूको लागि मार्ग उज्यालो बनायो । उहाँको परोपकारी अनुग्रहलाई पुनःपुष्टि गर्यो । स्थानीय किंवदन्तीहरूले बाटोमा उहाँलाई भेट्नेहरूलाई प्रदान गरिएका विभिन्न आशीर्वादहरूको बारेमा बताउँछन् । उहाँको यात्राको सश्मरणमा बनेका संरचान र संस्कारहरुले उहाँप्रतीको श्रद्धालाई अझ बढाउँछ । प्राचीन धर्मशास्त्रहरू र मौखिक परम्पराहरूबाट तथ्यमा आधारित निष्कर्षहरू यी कथाहरूसँग मेल खान्छ, जसले प्रभुको पुनरागमनलाई केवल भौतिक यात्राको रूपमा मात्र होइन, आध्यात्मिक नवीकरण, दिव्य सुरक्षा र संकटमाथिको राम्रो विजयको प्रतीकको रूपमा प्रकाश गर्दछन् । मिथक र वास्तविकताको यो संगमले भगवान नीलकण्ठको विरासतको सारलाई समेट्छ, जुन उहाँका अनुयायीहरूको हृदयमा गहिरो रूपमा पोषित छन । निलकण्ठको सवारमा समुन्द्र मन्थन क्षेत्र मन्दराचल पर्वत देखी कैलाश पर्वत सम्म निम्न संरचना, संस्कती र संकार पाइन्छन;

१ मन्दार (मन्दराचल) पर्वत
हिन्दू मान्यता अनुसार, समुद्र मन्थन वा समुद्र मन्थनमा प्रयोग गरिएको मदानीे अरू केही नभएर भारतको बिहारको बाँका जिल्लाको भागलपुर अवस्थित एक प्राचीन र पवित्र शिखर मन्दाराचल पर्वत थियो । आज, यो पूजनीय पर्वतलाई मन्दार पर्वत भनेर चिनिन्छ । मन्दार पर्वतले यस क्षेत्रको आध्यात्मिक र ऐतिहासिक दुवै परिदृश्यमा विशेष स्थान राख्छ । प्राचीन मिथक र दिव्य कथाहरूमा उल्लेखित मन्दार पर्वतलाई ब्रह्माण्डीय सन्तुलनको प्रतीक मानिन्छ, जसले अमरताको अमृतको उदयको लागि नेतृत्व गर्ने महामन्थनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । प्रत्येक वर्ष, माघ (जनवरी र फब्रुवरी) महिनामा, यस पवित्र पर्वतको फेदीमा एक महिना जीवन्त धार्मिक मेला लाग्दछ । दिव्य विरासत र मूर्त आध्यात्मिक शक्तिको सम्मान गर्न भक्तहरूलाई आकर्षित हुन्छन् । यो पर्वत पवित्रताको उत्सव मात्र होइन, सृष्टि, संरक्षण र रूपान्तरणको दिव्य शक्तिहरूको प्रतिबिम्ब पनि हो ।

चाखलाग्दो कुरा के छ भने, प्रत्येक वर्ष शिवरात्रिको पवित्र दिनको एक दिन अघी, एकदिनको लागी उक्त पर्वत स्थित एउटा पानीको कुण्डमा पाञ्चजन्य शंख देख्न सकिन्छ । अरुबेला उक्त शंख ७०–८० फिट पानीको गहिराइ भित्र बस्ने भएको हुँदा देख्न सकिदैन । किंवदन्ति अनुसार महादेवले समुन्द्रको हलाहल बिष पिउन उक्त शंख प्रयोग गर्नुभएको थियो । उक्त शंखको दर्शणको लागी लाखौ भक्तजनहरुको भिडलाग्ने गर्दछ ।

यहि मन्दार पर्वतदेखी समुन्द्र मन्थनका नेती नागराज बासुकी पनि निलकण्ठ महादेवको साथमा हालको गंगा नदी हुँदै पवित्र सप्तकोशी तर्पm प्रस्थान गर्नुभयो । यो आध्यात्मिक महत्व र प्राकृतिक सौन्दर्यको परिचित क्षेत्र हो । प्रत्येक पाइलामा, भगवान शिवको अटल दृढ संकल्प चम्किएको छ । ब्रह्माण्डको पीडाको भार बोकेर उहाँ उत्तरलाग्ने क्रममा हाल नेपालको सुनसरी जिल्ला धरान नगरपालिकाको पिण्डेश्वर पुग्नुभ गयो ।

२ पिण्डेश्वर
हिमावत खण्डका अनुसार धरानको पिण्डेश्वरमा, अमृतको भाँडो छचल्केर अमृतको एक थोपा खसेको मानिन्छ । भगवान नीलकण्ठले फिर्ती यात्राको क्रममा पिण्डेवरमा बिश्राम लिएको भनाई रहेको छ । यो पवित्र घटनाको सम्झनामा मेला पर्वमा पिण्डेश्वर धाममा भगवान नीलकण्ठलाई श्रद्धासुमन दिन आउने भक्तहरूका लागि तिर्थस्थल बनेकोछ । यस स्थानको पवित्रतामा विश्वासले स्थानीय क्षेत्रबाट मात्र नभई भारतभरबाट अनगिन्ती तीर्थयात्रीहरूलाई आकर्षित गरेकोछ । श्रावण महिना (जुलाई÷अगस्ट) मा बोल बम पर्वको ठूलो मेला लाग्दछ । भक्तहरू गहिरो भक्ति र उत्साहका साथ पानी सङ्कलन गर्न बराहक्षेत्रको यात्रा गछन्, तिनीहरूले बराहक्षेत्रबाट ल्याएको पवित्र जललाई पिण्डेश्वर महादेवको शिरमा चढाउँछन् । महिनाभरि चल्ने यो अनुष्ठान उनीहरूको अटल विश्वास र श्रद्धाको प्रमाण हो किनकि उनीहरूले भगवानको दिव्य उपस्थिति र पवित्र अमृतको थोपालाई सम्झन्छन्, जुन भूमिलाई पवित्रता र अनुग्रहले आशीर्वाद दिएको भनिन्छ । पिण्डेश्वरबाट भगवान नीलकण्ठले बासुकी नागसँगै उत्तरतिर आफ्नो यात्रा जारी राख्नुभयो ।

३ बराहक्षेत्र

पिण्डेश्वरदेखीको पवित्र यात्राले उनीहरूलाई कोका र सप्तकोशी नदीहरूको संगमस्थलमा पुर्यायो । ब्रह्मपुराण वराहपुराण र स्कन्दपुराण लगायतका पुराणहरू र महाभारत महाकाव्यमा समेत उल्लेखित गरिएको तथा महिमा गाइएको यो स्थान नेपालको सबैभन्दा पुरानो मध्येको एक देवस्थल हो । बराहक्षेत्रमा वराह अवतार विष्णुको पूजाआज हुने गर्दछ । जहाँ भगवान बराहक्षेत्रको नाममा एक पूजनीय स्थल स्थापित गरिएको छ । निलकण्ठले पदार्पण र बिश्राम गर्नुभएको बिश्वासमा बोल बम तिर्थयात्रीले यहाँको जल लिएर पिण्डेश्वरमा चढाउने गर्दछन् । यस दिव्य केन्द्रको सम्मान गर्न बि.सं. २०५९ मा एक भव्य ५९ फिट अग्लो कुम्भ स्तम्भ निर्माण गरिएको छ । कुम्भ स्तम्भलाई भक्ति र आध्यात्मिक महत्वको प्रतीकको रूपमा खडा छ । निलकण्ठ महादेवको साथमा बासुकी नाग आफ्नो यात्रा जारी राख्दै, सुनकोशी नदीको मार्ग पछ्याए । उनीहरूको यात्राले अन्ततः कुशेश्वर, सुनकोशी र रोजी (लीलावती) नदीहरूको संगममा पुर्यायो ।

४ कुशेश्वर
बराहक्षेत्रको चतराघाटबाट सुरु भएको निलकण्ठ र बासुकी नागले सुनकोशी नदीको उभोतर्पm यात्रा गरे । दुम्जामा सुनकोशी र रोशी नदीहरूको पवित्र संगममा ६४ पवित्र लिंगहरूमध्ये रहेको प्रथम लिंङ्गको रुपमा कुशेश्वर पूजनीय स्थल दिव्य इतिहास र किंवदन्तीले भरिएको छ । अग्नीकुण्डमा हामफालेका सेती देवीकोलास बाट कपाल खसेको किंवदन्ति रहेको छ । यहाँका मानिसहरु कुशेश्वर क्षेत्रलाई समुद्र मन्थन भएको स्थान पनि भत्र रुचाउछन् । जसले कुशेश्वर भूमिमा आध्यात्मिक महत्वका तहहरू थपेको छ । सुनकोशी र रोसी नदीहरूको संगम केवल पानीको भौतिक भेटघाट मात्र होइन तर दिव्यसँग गहिरो रूपमा प्रतिध्वनित हुने पवित्र मिलन हो । यस पूजनीय स्थलमा चालिएको प्रत्येक पाइला प्राचीन कथाहरूको शक्ति र देवताहरूको दिव्य उपस्थितिको प्रतिध्वनित हुन्छ, जसले यसलाई गहिरो आध्यात्मिक सम्बन्धको स्थान बनाउँछ । यहाँबाट निलकण्ठ र बासुकी नाग रोसी नदीको मार्ग लिनुभयो ।

५ लडकेश्वर
भगवान नीलकण्ठ महादेवले रोसी नदीको शान्त किनारमा आफ्नो यात्रा जारी राखे, जुन प्राचीन स्थानीय कथाहरूमा उल्लेख छ कि कसरी देवी पार्वतीले उनलाई पनौती नगरपालिकाको वडा नम्बर ११ मा रहस्यमय सुरुङबाट डो¥्याइन, सुरुङको प्रवेशद्वारमा पुग्दा, देवी पार्वतीले आफ्नो दिव्य करुणामा आफ्नो पौष्टिक दूध बर्षाइन, जसले भगवान शिवको शरीरमा उनले सेवन गरेको विषले गर्दा भएको तीव्र जलनलाई केही शान्त पायो । यस पवित्र क्षणमा, देवताहरू नजिकै भेला भए, थकित भगवान नीलकण्ठको लागि शान्तिको प्रार्थना गरे । सुरुङमा प्रवेश गर्दा, दूध हल्का वर्षा भयो, जसले आराम र राहत प्रदान ग¥्यो । यस दिव्य कार्यको सम्मान गर्न, सुरुङको प्रवेशद्वारमा एउटा ढुङ्गा राखिएको थियो, जसलाई लडकेश्वर भनेर चिनिन्छ, जुन अहिले भक्तहरूले सम्मान गर्छन । लडकेश्वरको पूजा, विशेष गरी हरि बोधनीको एकादशी (चन्द्र पात्रोमा उदाउँदो चन्द्रमाको एघारौं दिन) को समयमा, एक आवश्यक परम्परा बन्यो । आजको दिनसम्म पनि, भगवान शिव र उहाँका चमत्कारी कार्यहरूको उत्सव मनाउन भव्य मेला आयोजना गरिन्छ, जुन उहाँको अनन्त अनुग्रह र उहाँका अनुयायीहरूको गहिरो भक्तिको प्रमाण हो ।

६ फडकेश्वर
लडकेश्वरको सुरुङबाट पसेर अर्को मुखबाट बाहिर निस्किए, जुन हालको पनौती नगरपालिका वडा नम्बर १० मा रहेको खोपासीको रोसी नदीको शान्त किनारमा रहेको छ । बाहिर निस्कने बिन्दुमा, देवी पार्वतीले फेरि एक पटक भगवान नीलकण्ठलाई शान्त पार्न आफ्नो दिव्य दूध बर्षाइन, जसले गर्दा उनले सेवन गरेको विषबाट भएको पीडाबाट केही शितलता मिल्यो । यो पवित्र कार्य सुरु भएपछि, देवी, देवताहरू थकित भगवानको लागि शान्तिको लागि प्रार्थना गर्दै त्यस ठाउँमा भेला भए । भगवान नीलकण्ठले स्वर्गीय दूधको वर्षा पार गर्दै जाँदा, उहाँ दिव्य निर्देशित भएर रोसी नदी अगाडी बढ्नुभयो । पछि, सुरुङको प्रवेशद्वारमा शालिग्राम आकारको ढुङ्गा राखेर स्तुती गरियो, उक्त ठाउँलाई फडकेश्वर भनेर चिनिन्छ, जहाँ नीलकण्ठको पूजा सुरु भएको थियो । आजसम्म, लडकेश्वर र फडकेश्वर दुवैमा दैनिक प्रार्थना गरिन्छ, जसमा हरि बोधनी एकादशीको समयमा भव्य मेला मनाइन्छ । चतुर्मास (आध्यात्मिक पालनाको चार महिनाको अवधि) को अन्त्यको प्रतीकको रूपमा मनाइने यो शुभ दिनमा हजारौं भक्तहरू भगवान नीलकण्ठ र उहाँका दिव्य कार्यहरूको सम्मान गर्न भेला हुन्छन, जसले आस्था र श्रद्धाको कालातीत परम्परालाई निरन्तरता दिन्छन् ।

७ उत्तर प्रयाग (नन्दीमती – लिलावती दोभान)
राजा दीर्घरथले कुञ्ज पर्वतबाट ल्याएको लीलावती (लक्ष्मी) नदी, पाञ्चालको भूमिलाई उर्वर बनाउन प्रयोग गरिएको थियो र अहिले यसलाई रोसी नदी भनिन्छ । त्यस्तै गरी, राजा दीर्घरथले नालाङ र भुजुङको भूमिलाई उर्वर बनाउन रत्नचूदेश्वर पर्वतबाट नन्दीमती (भगवती) नदी ल्याएका थिए । यी दुई नदीहरू अष्माकम (एउटा ठूलो ढुङ्गा, अहिले पनौती शहरको बसाइ रहेकोछ) को अन्त्यमा र सुमेरु पर्वतको फेदमा मिल्छन्। दुई नदीहरूको मिलन बिन्दु, संगम, दोभान रहेकोछ । ति दुई नदीहरुको मिलन पछि, रोसीको नामले बग्छन । नीलकण्ठको साथमा रहेको समुद्र मन्थनको नेती, सर्प वासुकी नाग, पनौतीको लीलावती र नन्दीमती नदीको संगममा बसे (रोकिए) भने, निलकण्ठ नन्दीमती नदीको उभो यात्रा निरन्तरता राखे ।

मानव सृष्टिको प्रक्रियामा, ब्रह्माले अहिल्या नामकी एक सुन्दर महिलाको सृष्टि गर्नुभयो र उनको विवाह प्रसिद्ध ऋषि गौतमसँग गरिदिनु भयो । ती जोडीले लीलावती र नन्दीमती नदीको दोवन (संगम) को किनारमा आफ्नो लागि एक सानो कुटी (घर) बनाइ तपस्यामा बस्नु भएको थियो । अहिल्याको सुन्दरता देखेर स्वर्गका राजा इन्द्र मोहित भए र महर्षि गौतमको भेषमा उनीसंग व्यभिचार गारे । जब महर्षि गौतमले तुरुन्तै छल बुझे, उनले इन्द्रलाई श्राप दिए, जसले गर्दा उनको शरीर स्त्री जननेन्द्रियले ढाकियो र अहिल्यालाई रातो पत्थरमा परिणत गरियो । श्राप हटाउन, इन्द्रले नन्दिमती र लीलावतीको दोवनमा महादेवको तपस्या बसे । इन्द्रयानी, जसलाई सांची र इन्द्रकी पत्नी पनि भनिन्छ, उनको खोजीमा स्वर्गबाट ओर्लिए र उनको तपस्यामा सामेल भइन ।

पनौतीको पूर्वमा सुमेरु पर्वत नामक एउटा पर्वत छ, जुन दलिनचोक र गोरखनाथ डाँडाको नामले चिनिन्छ । यस पर्वतमा संजिविनी बुटी भण्डार रहेको मानिन्छ । यो त्यो ठाउँ हो जहाँ हनुमानले लक्ष्मणको उपचार गर्न सुमेरु पर्वत बोकेर आराम गरेका थिए भन्ने विश्वास गरिन्छ । इन्द्रायणीको निर्दोस तपस्यालाई दया गर्दै, शिवकी पत्नी पार्वतीले हस्तक्षेप गरिन र इन्द्रलाई मद्दत गर्न भगवान शिवमा प्रार्थना गरिन । भगवान शिवले आफ्नो तेस्रो आँखा खोलेर सुमेरु पर्वतबाट एउटा सानो नदी सिर्जना गरे, जसलाई रुद्रवती नदी भनिन्छ, जुन दोवनमा मिसियो र त्रिवेणी बन्यो । इन्द्रले आकाशवाणी (स्वर्गीय सन्देश) प्राप्त गरे जसमा उनलाई श्रापबाट मुक्त हुन त्रिवेणीमा स्नान गर्न निर्देशन दिइएको थियो । इन्द्रले तुरुन्तै त्रिवेणीमा दुबुल्की हाने र श्रापबाट मुक्त भए । हरेक बाह्र वर्षको अन्तरालमा माघ महिना एक महिना रुद्रावती नदी ब्रह्मयनी मन्दिर मुनि भएर दोवनमा मिसिन्छ र त्रिवेणीमा परिणत हुन्छ, जुन अहिले उत्तर प्रयागले चिनिन्छ ।

बासुकी नाग
यहाँ वासुकी नाग बारेको ंिकंबदन्ति थाहापाउनु उचित हुनेछ । जसरी देवताहरूले पनि आफ्ना चुनौतीहरूको सामना गरेका थिए त्यसरी नै वासुकी नागलाई पनि शक्तिशाली गरुडले निरन्तर दुःखदिए । कहिलें, वासुकी नाग नन्दिमती नदीको माथिल्लो भागमा शरण खोज्दै पानी भित्र भाग्थे, र कहिले लीलावती (रोसी) नदीको माथिल्लो भागमा आश्रयको लागी दौदन्थे । बासुकी नाग खोलाभित्र पानी जाँदा, नदीका ढुङ्गाहरू पनि नाग गएतर्पm नै फर्कन्थे, जसले गर्दा गरुडलाई कता गइरहेको पत्ता लगाउन सजिलो हुन्थ्यो । यो थाहापाए पछि, वासुकी नागले दुई नदीहरुको संगम (दोभान) मा रहेको आफ्नो मूल बासस्थानबाट, लीलावती नदीको उभोतर्पm यात्रा गरे । लिलावती खोलाको ढुंगाहरु नाग गएतर्पm फर्कदै गयो । बासुकी नाग अहिलेको काथं गणेशको क्षेत्रमा पुगे र खोलाबाट बाहिरिए मनुष्य रुप धारण गरे । गरुडले वासुकी नागको चालमा अलमलिए । पहिचता गर्न नसक्ने क्षणको फाइदा उठाउँदै, मानव रूपी नाग उक्तस्थानबाट स्थलकार्ग हिडदै आफ्नो मूल बासस्थानमा प्रवेस गरि आफ्नो असलीरुप नाग बने । गरुड लिलावती नदी मै अलमलिएर रहेको मौकामा । त्यसपछि उनी नन्दिमती नदीको माथिल्लो भाग तर्पm लागे, खोलाका ढुङ्गाहरू माथि तर्पm फर्कदैगए । सतीवन काटेपछि, हालको ठाडोबाटो नजिकै पुगेपछि वासुकी नागले फेरि मानव रूप धारण गरे । उनी जमिनमा जमिनमा हिडदै मूल बासस्थान दोभानमान्। प्रवेस गरे । दुवै नदीका ढुङ्गाहरू माथि नदी आएतर्पm फर्केको हुँदा गरुडलाई वासुकी नागको सही स्थान पत्ता लगाउन गाह्रो भयो । जब गरुड, नाग खोज्दा खोज्दा थाकेर त्यहाँबाट फर्किए । बासुकी नाग नन्दिमती र लिलावतीको सुरक्षित भएर बसे । दुर्भाग्यवश, बि.सं. २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनले नन्दिमती (पद्मावती) र लीलावती (रासी) नदीहरू माथितर्पm फर्केका ऐतिहासिक ढुङ्गाहरू शिकार भए । बि.सं. २०५३ सालमा, नवगठित नगरपालिकाले नदी आसपासका जग्गाहरु तथा नदी भित्रर र वरपरका जग्गा तथा ढुङ्गाहरू बेच्न थाल्यो, जसले गर्दा केही ठूला ढुङ्गा बाहेक जीवन्त सांस्कृतिक सम्पदाको क्रमिक क्षय भयो ।

लिच्छवी राजा नरेन्द्र देवको शासनकालमा, ऋषि गोरखनाथले काठमाडौँ उपत्यकाका नागराज कार्कोटक साथमा अन्य सबै नाग र सर्पहरूलाई नियन्त्रणमा राखेका थिए, जसले गर्दा काठमाण्डौ उपत्यकामा खडेरी पर्यो । फलस्वरूप, कृषि गतिविधिहरू रोकिए र सम्पूर्ण क्षेत्रमा ठूलो संकट फैलियो । सर्प र नागहरूलाई गोरखनाथको नियन्त्रणबाट मुक्त गर्न र काठमाडौँमा वर्षा ल्याउन, कामरू कामक्ष बाट देवता मत्सेन्द्रनाथलाई ल्याउने निर्णय गरियो । कामरू पुग्नको लागि, नदी तर्नुपथ्र्याे । त्यस समयमा कुनै पुलहरू थिएनन् काठमाण्डौका तान्त्रिक बन्धुदत्तले राजा नरेन्द्र देवलाई पनौतीको वासुकी नाग पुल बनाउन उपयुक्त हुने सुझाव दिए । यस सल्लाहमा काम गर्दै, भक्तपुर निवासी लिच्छवी राजा नरेन्द्र देव, काठमाडौँका तान्त्रिक बन्धुदत्त र पाटनका ललित भरिया सँगसँगै, वासुकी नागलाई भेटन पनौतीको त्रिवेणी (नदी संगम) किनारमा गए । तिनीहरू पनौतीको त्रिवेणी पुगे र वासुकी नागलाई भेटे । तान्त्रिक बन्धुदत्तले वासुकी नागलाई सोधे, तिमी कति ठूलो बन्न सक्छौ ? जवाफमा, वासुकी नागले आफ्नो शरीर फैलाए, सुमेरु पर्वतको तीन पटक परिक्रमा गरे, र त्यसपछि आफ्नो टाउको वर्तमान इन्द्रेश्वर मन्दिरको स्थानमा राखे । त्यसपछि उनी कति सानो हुन सकिन्छ भनेर सोधे, वासुकी नाग बिस्तारै खुम्चियो, अन्ततः कमिला जत्तिकै सानो भयो । अवसरको फाइदा उठाउँदै, बन्धुदत्तले वासुकी नागलाई बिर्को भएको पानीको करुवा भित्र राखेर बन्दगरे । त्यसपछि बन्धुदत्तले ऋषि गोरखनाथबाट काठमाडौँ उपत्यकाका सर्पहरूलाई मुक्त गर्न मत्सेन्द्रनाथलाई ल्याउने आफ्नो उद्देश्यको बारेमा बताए र कामरूको यात्रामा वासुकी नागको सहयोगको लागि अनुरोध गरे । वासुकी नागले मद्दत गर्न स्वीकार गरे, र करुवाबाट मुक्त भएपछि, उनीहरूको अभियानमा साथ दिइन । टोलीले सफलतापूर्वक कामरूपबाट मत्सेन्द्रनाथलाई ल्याए र ऋषि गोरखनाथको नियन्त्रणबाट नाग तथा सर्पहरूलाई मुक्त गरे । अभियानको क्रममा वासुकी नाग ललित भारियासँग राम्रो सम्बन्ध बन्यो । यात्रा सम्पत्र भएपछि बासुकी नाग पनौती छोडेर ललित ज्यापु संगै पाटन गएर बसे ।

यद्यपि, बासुकी नाग पनौतीको हरेक ज्या पुन्ही जात्रामा भाग लिन आउने गर्दछ । आज पनि, एउटा किंवदन्ती र बास्तविकता छ कि वार्षिक जात्राको चार दिन अघि पनौतीमा आँधीबेहरी र वर्षा सहित नाग आउँछन, र जात्राको समाप्तिको चार दिनपछि, आँधीबेहरी र वर्षा सहित नाग फर्कन्छ । यो केवल एक किंवदन्ती मात्र होइन, आज पनि यो प्रकृया चालुछ, चाडको चार दिन अघि आँधीबेहरी र वर्षा आउँछ र चार दिन पछि जान्छ ।

वासुकी नागको बारेमा अर्काे पनि रोचक कथा छ । एकबर्ष ज्या पुनी जात्रामा खोला बाढी आएर स्थानीयहरू सुमेरु पहाडको फेदमा रहेको ब्रम्हयानी मन्दिरमा अनुष्ठान गर्न पद्मावती नदी पार गर्न असमर्थ भए । दिनभरि छलफल भयो, तर कसैले पनि नदी पार गर्ने आँट गरेनन् अन्ततः, मध्यरातमा, राजा तथा स्थानीय तान्त्रिक वासुकी नागको शरणमा पुगे । राजा र प्रजाको प्रार्थनालाई स्विकार्दै बासुकी नाग खोला तर्नको लागी पुल बनिदिए । मानिसहरू सुरुमा सर्पको ढाडमा हिंड्न डराए, अन्ततः, दुईजातका एक महिलाले हिडेर जाने हिम्मत देखाइन । उनले सर्पको आङमा उभिएरै पुजाथाली बोकेर आफ्नो खुट्टाका औंलाको सहायताले घिस्रदै नदी पारगरि ब्रम्हायणीमा पुजा सम्पत्र गरिन । अहिले नाग त छैनन् तर हाल बनिसके पुलमा पनि नागको आङ माथी घस्रीएर हिदेजस्तै दुईचा थरका महिला पुजारी हिडेर पुजागर्न जाने चलनछ । जसलाई अहिले आएर दुईचा ङाएकेगु भनिन्छ ।

८ महादेव पोखरी
नीलकण्ठ, पनौती अवस्थित नन्दिमती र लिलावतीको दोभानबाट नन्दिमती नदी माथितिर यात्रा जारी राखे । हालको नाला माथी चाँगुनारायण नगरपालिका, वडा नं. ६, नगरकोट, रत्नचूडेश्वर पहाड चढने क्रममा उनी तिर्खाएर पानी खोजिरहेका थिए । पार्वतीले रत्नचूडेश्वर पहाडको काखमा पानी निकालेर कुण्ड बनाइदिए । स्थानीय किंवदन्ती अनुसार, तिर्खा मेटाएर, नीलकण्ठले केही समय आराम गरे, त्यसपछि आफ्नो यात्रा जारी राख्नु अघि गाँंजा धूम्रपान गरे । यस कुण्डबाट नदीको रूपमा पानी निरन्तर बग्न थाल्यो । कुण्डको नाम महादेव पोखरी रहन गयो । यसबाट बग्ने नदीलाई पुण्यमाता भनेर नाम दिइयो । जब पुण्यमाता नदी पूर्वबाट आएको नन्दीमतीमा मिसियो, यसलाई पद्मावती नदी भनिन थाल्यो । महर्षि र ऋषिहरू ध्यान गर्न र तपस्या गर्न कुण्डमा आए, र उनीहरूले दैनिक पूजा र प्रार्थनाको लागि रत्नचूडेश्वर महादेवको नाममा समर्पित शिवलिंग स्थापना गरे । महादेव पोखरीमा, प्रत्येक वर्ष जनै पूर्णिमाको दिनमा, शैव र बौद्ध दुवै तीर्थयात्रीहरू स्नानगरि शुद्घहुन ठूलो मेला लाग्छ ।

९ बागद्वार
भगवान नीलकण्ठ, शान्त महादेव पोखरीबाट अगाडी बढनुभयो । यात्रा गर्दै, शिवपुरीको मनमोहक वन, काठमाडौँ तर्फ सवार हुनुभयो । शिवपुरीको शान्त एकान्तमा लामो समयदेखि ध्यान गरिरहेका ओम बाबाले नीलकण्ठलाई वनको गहिरो सौन्दर्यले गहिरो रूपमा प्रभावित भएको बताउनु हुन्छ । प्रकृतिको अछुतो सद्भावमा आनन्द खोज्दै हरियालीपूर्ण जंगलबाट जाँदा उनको अनुहारमा शान्त मुस्कान नाच्यो । मुक्तिको खोजीमा, नीलकण्ठको दिव्य उपस्थितिले बागद्वारको सृष्टि भयो, जहाँबाट पवित्र बागमती नदी बग्दछिन । यस शुभ स्थलमा रहेको ढुङ्गालाई शतरुद्रेश्वरका १०८ रुद्रहरूमध्ये ७० औं रुद्रको रूपमा सम्मान गरिन्छ, जुन दिव्य ऊर्जाको शक्तिशाली प्रतीक हो । समयसँगै, यस्तो पवित्र महत्वले भरिएको वन, शिवपुरीको रूपमा चिनिन थाल्यो, जहाँ प्रकृति र आध्यात्मिकता अनन्त सद्भावमा मिलेकोछ ।

१० बेत्रावती
घना र अदम्य उजाडस्थानको बीचमा, उत्तरतिर यात्रा गर्दा विषको पीडादायी प्रभावले तिर्खाएको महसुस गरे । राहतको लागि हतारमा उनले आफुसंग भएको बेतको लौरो जमिनमा घुसारे, चमत्कारिक रूपमा, पानी निस्कन थाल्यो । पानी खाएर प्यास मेटाए र उनी उत्तरतिर पहाड चढ्न थाले । खुसीको खवर उक्त छिद्रबाट पानी स्थिर रूपमा बग्दै गयो, आफ्नो बाटो बनाउँदै अन्ततः नदी बन्यो । बेतको सहायताले निस्केको पानीको श्रोत भएको हुँदा बेत्रावती भनेर चिनिने यो नदी, उनको यात्रालाई स्मरण गराउने चिन्ह भएको छ । बेत्रावती नदी एक महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्थलचिह्नको रूपमा मान्यता प्राप्त भयो । यसको वरपरको क्षेत्र अब उत्तर गयाको रूपमा चिनिन्छ । यो नेपालको नुवाकोट जिल्लामा अवस्थित छ ।

११ गोसाइकुण्ड
स्कन्द पुराण र हिमावत खण्डका अनुसार, विषसँग संघर्ष गरिरहेका नीलकण्ठले आफुसंग भएको त्रिशूल प्रयोग गरेर हिउँले ढाकिएको पहाडबाट पानी निकालेर खानुभयो । जसले गर्दा उनको पीडा कम भयो । त्यो पानीबाट एउटा ठुलो तलाउको निर्माण भयो । केही दिन तेही तलाउका दुवेर बस्नुभयो । तलाउमा दुवेर बस्दा कालकुट बिषबाट मुक्त हुनुभयो र आफ्नो निवास कैलाशको लागी रमाना हुनुभयो । त्रिशुल घोपेर निस्केको पानीबाट निर्मित ताललाई वर्तमानमा गोसाइँकुण्ड भनिन्छ । कालाकूट विषको प्रभावबाट मुक्त भएर नीलकण्ठ रसुवागढी र केरुङ हुँदै कैलाशमा आफ्नो निवास तिर लागे भनिन्छ । गोसाइँकुण्ड वरपर भैरवकुण्ड, सरस्वतीकुण्ड, सूर्यकुण्ड र दूधकुण्ड गरी जम्मा १०८ वटा साना ठूला पोखरीहरू छन । गोसाइँकुण्डबाट बग्ने पानीलाई त्रिशूली नदी भनिन्छ ।

हिन्दू र बौद्ध मान्यता अन्तर्गत गोसाईंकुण्डको बारेमा केही भित्र ब्यख्याहरु निम्नानुसार छन्;

क) हिन्दु मान्यताःस् किंवदन्ती अनुसार, कालाकूट विषको प्रभावबाट पीडित नीलकण्ठले आफ्नो त्रिशूल प्रयोग गरेर हिउँले ढाकिएको पहाडबाट पानी निकाले । उक्त पानी खाएर उनको पीडा कम भयो । त्यो ठाउँबाट निस्केको पानीले ठूलो कुण्डबन्यो । सोही कुण्डभित्र बसेर कालाकूट विषबाट मुक्ति पाए । कालकुट बिषबाट मुक्तभएपछि उनि रसुवा गढी, केरङ्ग हुँदै आफ्नो निवास कैलाश पुगे । पोखरी भित्र, मानव सुतिरहेको आकृतिको एउटा ढुङ्गा छ । यो शान्त तलाउमा कहिले काही कोही कसैले मात्र देख्न सक्छन् । यो देखाईलाई भक्तालुहरु शिवले दर्शण दिनुभयो भनि भावबिभोर हुन्छन् ।

ख) बौद्घिक मान्यता ः गोसाईकुण्ड भित्र मानव आकारको प्राकृतिक ढुंगाको मूर्ती छ । तिब्बतीहरु तालभित्र भएको मूर्ती आकारको ढुंगालाई फाग्स–पा थग्स–ज्रे चेन–पो (अवलोकितेश्वर) भनेर मान्दछन् । त्यो मूर्ती खरानी–नीलो रङ्गको छ । नौ वटा सर्पका टाउकाले संरक्षण दिईरहेको देखिने उक्त मूर्ती पानीमा उत्तानो परेर सुतिरहेको जस्तो देखिन्छ । उनिहरुले आफ्नो भूगोलको कितावमा “द्जाम–ग्लिङ्ग–ग्योस–बसाद” मा उक्त नाम दिएका छन् ।

ग) बोन्पो (तान्त्रिक) किंबदन्ती ः– तामाङ्ग बान्पोहरु गोसाईकुण्डलाई बिभित्र नामहरु दिएका छन, छो कर – सेतो कुण्ड, ह््याप क्षेग्याल – पिता, ह््युम फमा डोल्मा – माता र ल्हाक्षेम्पो मादेउ – ठूला भगवानको रुपमा मात्रे चलनछ । बोन्पो झाँक्रीहरु धेरै कुण्डहरु पुज्ने गर्दछन् । ती मध्ये गोसाईकुण्डलाई सबैभन्दा ठूलो देवताको रुपमा लिन्छन् – सयौ बान्पोहरु भेला हुने पवित्रधाम भनिन्छ । उहिले भैरवकुण्ड (छोना) को नागले गोले बोन्पो लाई तानेर कुण्डभित्र लगेको जनश्रुती अनुसार तामाङ्ग समुदायकै गोले वंशका बोन्पो झाँक्रिहरु भने गोसाइँकुण्ड जाँदैनन् ।

गोसाईकुण्डमा हिन्दु तथा बौद्ध मार्गीहरुबाट दैनिकी पुजा प्रार्थनाको अतिरिक्त बर्षको दुई पटक मेला लाग्ने गर्दछ ।

१) गंङ्गा दशहरा – वेगवान गंङ्गालाई पृथ्वीमा ल्याउने क्रममा महादेवले जटामा राखेर थामिदिएको पुराणमा वर्णीत छ । गंङ्गा पृथ्वीमा अवतरण भएको दिन जेष्ट शुक्ल प्रतिपदाबाट शुरुभई दशमी सम्म लगातार १० दश दिन मनाउने गरिन्छ । पौराणिक मान्यताअनुसार यसदिन गंङ्गा स्नान गर्नाले बिशेष फल प्राप्त हुन्छ तसर्थ यसदिन कुनै पवित्र नदी वा तलाउको पुजा अर्चनाका साथ देवादि देव माहादेवलाई जलाभिषेक गरिन्छ । दश प्रकारका पापको नाश हुने यसदिन दान तथा उपवासको बिशेष महत्वछ,

२) जनैपूर्णे – श्रावन शुक्ल पूर्णीमाका दिन सबै देवी, देवताहरुको गोसाईकुण्डमा जमघट हुने र भगवान शिव पनि जनैपूर्णेका दिन कैलाशबाट गोसाईकुण्डको तलाउमा आएर बिराजमान हुने बिश्वासल उक्त दिन कुण्डमा पुजा तथा स्नान गर्दा सबै देवताहरुको दर्शणबाट मोक्ष प्राप्तहुने र धर्म मिल्ने जनबिश्वास रहिआएको छ । तागाधारीहरुले जनैपूर्णिमाका दिन, सक्नेहरु गोसाईकुण्डमा र नसक्नेहरु आफु नजिक ताल, तलाउ, नदी वा कुण्डमा गई बैदिक रुद्राभिषेक पद्धतीबाट मन्त्रिएको जनै तथा रक्षाबन्धन धारण गर्दछन् ।

बौद्धमार्गीहरु गोसाईकुण्डलाई बोधिसत्व अवलोकितेश्वरको रुपमा पनि पुज्ने गरिन्छ । उनिहरुको अनुसार अवलोकितेश्वर आफ्नो करुणाका कारण कुनै पनि रुप धारण गरेर दिन दुखी प्राणीहरुको सहायता गर्दछन् । महायान बौद्ध धर्म सम्प्रदायको सबै भन्दा लोकप्रिय बोधिसत्व अवलोकितेश्वर हो । यी देवमा अपार करुणा हुने कुरा धार्मिक कथनहरुमा बताइएको छ ।

बोम्बो धर्म मात्रे तामाङ्ग जातका लामा झाँक्रीहरुको सिद्धि प्राप्तीको थलो बनेकोछ । नयाँ झाँक्री सिकेपछि कुण्डमा गएर पुजा गर्नुपर्छ । बोन्पो झाँक्रीको मृत्युपछि उनको आत्मा (बेन्से) लाई गोसाईकुण्डमा पुजा गरेर कुण्डदेखी पश्चिममा रहेको डुप्खङ गुफामा तोर्मो बनाएर बिदाइ गर्ने परम्पराछ । तामाङ्ग तथा लामाहरु मृतकहरुको नाममा बत्ती बाल्ने, लुङ्डर चढाउने, कोरछ्याङ (दान) र छो (प्रसाद) बाडछन् । जिवनका बिभित्र कर्मकाण्डको सुद्धिकरणको लागी समय सापेक्ष गोसाईकुण्डमा पुजा प्रार्थनाको लागी जाने गरेका छन् । गोसाईकुण्डमा स्नान गरेपछि दुःख बिराम र ग्रहदशा काटन सकिन्छ भत्रे बिश्वासछ ।

तिर्थालुहरु गोसाईकुण्डमा स्नान गरे मनले चिताएको कुरा पुरा हुन्छ भत्रे ठूलो बिश्वासछ । जीवनभरिमा सके तिनपटक नसके एकपटक भए पनि गोसाईकुण्डमा गएर पूजा गर्दा आफ्नो लक्ष्य र उदेश्य पूरा हुने तामाङ्ग समुदायमा धार्मिक बिश्वासछ ।

गोसाईकुण्डमा हरेक बर्ष मनाईने माथीका दुई मेलाकको अतिरिक्त अर्को दुई मेला लाग्ने ३) कार्तिक पूर्णिमा र ४) फागु पूर्णिमा गर्दछ । यी मेलाहरुमा खासगरि स्थानियहरु र पर्यटकिय दृष्टिकोणले जाने धर्मालम्बी तथा प्राकृती प्रेमीहरुले भागलिने गरेका छन् ।

१२ यम द्वार
तिब्बतको दार्चेन शहर नजिकै, कैलाश पर्वतको दक्षिणी फेदमा मृत्यु देवताको प्रतीकात्मक प्रवेशद्वार, यमद्वार छ, भक्तजनहरु पवित्र कैलाश परिक्रमाको लागि आधिकारिक सुरुवात बिन्दुको रूपमा लिने गर्दछन् । यो एक महत्त्वपूर्ण आध्यात्मिक चिन्ह हो जहाँ तीर्थयात्रीहरूले आफ्नो यात्रा सुरु गर्छन् । पवित्र पर्वत वरिपरिको कठिन बाटो पदयात्रा गर्नु अघि सांसारिक लगाव छोडेर यम द्वार कैलाश पर्वतको परिक्रमा सुरु हुने अत्यन्तै पवित्र प्रवेशद्वार हो । यो स्थानले मानिसको सांसारिक जीवन र आध्यात्मिक यात्राबीचको सीमा जनाउँछ । हिन्दू मान्यताअनुसार यम अर्थात धर्मराज, मृत्यु र न्यायका देवता हुन, र यम द्वार पार गर्नु भनेको अहंकार, पाप र विगतका कर्म त्यागेर शुद्ध मनका साथ यात्रा सुरु गर्नु हो । कैलाश परिक्रमा अघि श्रद्धालुहरू यहाँ प्रार्थना गर्छन, ध्यान गर्छन र आफूभित्रको नकारात्मक भावना त्याग्ने संकल्प लिन्छन् । यसलाई आत्मिक शुद्धिकरणको पहिलो चरण मानिन्छ । बौद्ध, जैन र बोन परम्परामा पनि यम द्वारलाई आध्यात्मिक रूपान्तरण र चेतनाको प्रवेशद्वारका रूपमा सम्मान गरिन्छ । यसरी, यम द्वार केवल एउटा भौतिक ढोका मात्र नभई आत्मिक परिवर्तनको प्रतीक हो, जसले कैलाश परिक्रमालाई शारीरिक यात्रा मात्र नभई आन्तरिक र आध्यात्मिक तीर्थयात्रा बनाउँछ ।
१३ कैलाश
अन्ततः, पवित्र गोसाईकुण्ड तालमा कालकुट विषको घातक प्रभावबाट मुक्त भएपछि, देवादि देव महादेव, नीलकण्ठले चीनको कैलाशमा रहेको आफ्नो निवास तर्फ आफ्नो कठिन यात्रा जारी राखे । बाटोले उनलाई हालको नेपाल÷तिब्बत सीमामा रहेको रसुवा गढीको घाटी पार गर्दै दुर्गम र दुर्गम क्षेत्रहरू हुँदै कैलाश पुग्नुभयो । यो विश्वास गरिन्छ कि उनले तिब्बतको अग्लो पठारमा अवस्थित केरुङ हुँदै प्राचीन र खतरनाक मार्गमा यात्रा गरे । उनी मानसरोवर तालको शान्त र रहस्यमय पानीको स्पर्स गर्दै अन्ततः आफ्नो मनमोहक गृह “कैलाश पर्वत” प्रवेश गर्नुभयो, जुन हिन्दुहरुको अन्तिम महान तिर्थ रहेकोछ ।
हिन्दु धर्मालम्बिहरु कैलाश पर्वतलाई पृथ्वीको सबैभन्दा पवित्र एवं अन्तिम तिर्थस्थलको रुपामा मान्दछन । यो भगवान शिवको दिव्य निवास भएको विश्वास गरिन्छ । परिवर्तन र आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीक आदर गर्छन । यसको अत्यन्त पवित्रताका कारण कैलाश पर्वत चढिँदैन, किनकि शिखरमा पुग्नु अपमानजनक मानिन्छ । यसको सट्टा, भक्तजनहरू त्यहाँ प्रार्थना, ध्यान गर्न र परिक्रमा (पर्वत वरिपरि घुम्ने) गर्ने गर्दछन् । यो यात्राले आत्मा शुद्ध हुने, पाप नाश हुने र आध्यात्मिक उन्नति हुने विश्वास गरिन्छ । साथै, कैलाश पर्वतलाई पवित्र नदीहरू सँग पनि जोडिन्छ र यो हिन्दु धर्म मात्र होइन, अन्य धर्महरूमा पनि सम्मानित भएकाले यो आस्था र भक्ति को शक्तिशाली प्रतीक हो ।
औचित्य
शिवलाई महादेव (महान देवता) भनेर चिनिन्छ र देवादी देव महादेव (देउताहरुको देउता) मानिन्छ । उहाँ एक इमान्दार देवता हुनुहुन्छ जसलाई त्रिमूर्ति भित्र “संहारक” भनेर चिनिन्छ, हिन्दु धर्म त्रिमूर्ति जसमा ब्रम्हा “सृष्टिकर्ता” र बिष्णु “प्रेमको रुपमा” समावेस गरिएको छ । शिव धर्म परम्परामा, शिव ब्रम्हाण्डको सृष्टि गर्ने, संरक्षण गर्ने र रुपान्तरण गर्ने सर्वोच्च भगवानमा कहलिएका छन् । हिन्दु पुराणहरु अनुसार समुन्द्र मन्थनमा शिवले पृथ्वी सहितका ग्रहहरुमा संभावित क्षतिलाई बचाउँदै कालकुट बिष ग्रहण गर्नु भएको वर्णन गरिएको छ । कैलाश हिम पर्वतबाट भगवान शिव कसरी समुन्द्र मन्थन स्थलमा पुग्न भएको भत्रे कुनै तत्थ्यहरु नभएको र साथै उहाँको फिर्ति सवार बारे पनि पुराणहरु मैन रहेको छ ।
रोचक पक्ष के छ भने भारत, नेपाल र चीनमा शिवको बासस्थान कैलाश चीनमा र भारत, बिहार राज्य, भागलपुर स्थित मदार पर्वत लाई मन्दाचल पर्वत भएको बिश्वासमा मेला पर्व मनाउँदै आएका छन् । यस्तै नेपालको बराहक्षेत्र, कुशेश्वर, लडकेश्व, फडकेश्वर, पनौती त्रिवेणी, महदेव पोखरी, बाघद्वार, बेत्रावती र गोसाईकुण्ड स्थानलाई बिष सेवन गरी मन्दाचल पर्वतबाट कैलाश फिर्ति सवारमा पाईला राख्नुभएको अनुयायीहरु मेला पर्व मनाउँदै आएका छन् ।
माथी उल्लेखित नेपाली स्थानहमा जलवायु परिवर्तन र समयानुकुल विकासमा रुपान्तरण हुन नसक्दा मानिसहको बसाई सराईले निलकण्ठ फिर्ति सवार मार्ग उजाड र सुसुप्त हुँदै खण्डहर बन्दै गएको छ । यस अभियानले स्थानियहरुलाई पुनर्ताजकी गर्दै पुनर्जागरणमा सहयोग पु¥्याउने मात्र होइन कि वातावरण र पर्यावरणको पुनर्थापनामा पनि सहयोग पु¥्याउने छ ।
पुराणहरुले स्पष्टता नदिएको र कथाहरुले समेत पूर्णता उल्लेख नगरिएको हुँदा यस्तो महत्वपूर्ण तत्थ्य आझेलोमा परेको छ । यस्ता पवित्र स्थलहरु बारे विश्वका ठूला जनसमुदायलाई जानकारी नभएको प्रमाणित भएको छ । यसलाई उजागर गर्नसके पत्यक्ष त्रिदेशिय धार्मिक पर्यटनले तिन देशका नागरिकहरुको सदभाव र सहिष्णुताले राष्ट्रिय मेल मिलापमा पनि सहयोग पु¥्याउने र साथमा विश्वका शान्ति प्रेमी र प्रतिबद्घ ब्यक्तिहरु यस क्षेत्रको भ्रमण गरी लाभ हासिल गर्न सक्नेछन् ।
( यसले अपुरो हिन्दु पुराणहरुलाई पूरा गर्ने एउटा अनौठो अवसर प्रदान गर्दछ जसको लिखित अभिलेखहरू दुर्लभ छन्, तैपनि यसको अभ्यास र सांस्कृतिक महत्वका सस्कारहरु समाजमा गहिरो रूपमा जरा गाडेको छ । यसले इतिहासकारहरू र अनुसन्धानकर्ताहरूलाई कुनै पनि वैकल्पिक संस्करण वा अन्तर्दृष्टिका सन्दर्भमा योगदान गर्न आमन्त्रित गर्दछ, विशेष गरी नीलकण्ठको फिर्ती यात्रा पूरा गर्न – विश्व उलक)