प्रदीप केसी बञ्जारा
काभ्रे । नेपालमा आधुनिक तथा प्राविधिक शिक्षाको विकास, विश्वविद्यालय निर्माण, शैक्षिक नीति निर्माण र शैक्षिक व्यवस्थापनका क्षेत्रमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका प्रा. डा. सुरेशराज शर्मा ढुंगेलको जीवन नेपाली शिक्षा क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा स्मरणीय छ । नेपालको उच्च शिक्षा र प्राविधिक शिक्षालाई संस्थागत तथा व्यवस्थित बनाउन उनले विभिन्न जिम्मेवारीमा रहेर महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।
डा. शर्माको जन्म वि.सं. १९९६ साउन ७ गते तत्कालीन जनकपुर अञ्चल, सिन्धुली जिल्लाको खुर्कोटमा भएको थियो । उनका पिता विष्णुप्रसाद उपाध्याय ढुंगेल र माता सावित्रीदेवी ढुंगेल हुन् । काठमाडौं महानगरपालिका–१०, थापागाउँलाई उनले आफ्नो स्थायी बसोबासको थलो बनाएका थिए। उनको वैवाहिक जीवन उर्मिला शर्मा ढुंगेलसँग भएको थियो। पत्नी उर्मिलाको वि.सं. २०८१ मा निधन भएको थियो। उनका चार छोरीमध्ये कान्छी छोरीको पनि वि.सं. २०६४ मा निधन भएको विवरणमा उल्लेख छ। डा. शर्मा वि.सं. २०८३ असोज ७ गते काठमाडौंस्थित ह्याम्स अस्पतालमा निधन भएका हुन्।
जनकपुरबाट सुरु भएको शैक्षिक यात्रा
डा. शर्माको प्रारम्भिक शिक्षा जनकपुरको सरस्वती हाइस्कुलबाट सुरु भएको थियो। उनले त्यहाँबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि त्रिचन्द्र कलेजबाट आईएससी तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट बीएस्सी अध्ययन पूरा गरेका थिए। उच्च शिक्षाका क्रममा उनले भारतको कर्णाटक विश्वविद्यालयबाट एमएस्सी तथा बेलायतको पोलिटेक्निक अफ द साउथ बैंक, हालको लन्डन साउथ बैंक युनिभर्सिटीबाट पीएचडी उपाधि हासिल गरेका थिए। विज्ञान विषयको उच्च अध्ययनसँगै शिक्षा व्यवस्थापन र प्राविधिक शिक्षाप्रतिको उनको रुचि क्रमशः फराकिलो हुँदै गएको देखिन्छ।
काठमाडौं विश्वविद्यालय निर्माणमा ऐतिहासिक भूमिका
नेपालको उच्च शिक्षा क्षेत्रमा डा. शर्माको सबैभन्दा महत्वपूर्ण योगदानमध्ये काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्थापनासँग जोडिएको नेतृत्व प्रमुख मानिन्छ। उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयका संस्थापक उपकुलपति बनेका थिए। वि.सं. २०४८ पौष १५ देखि २०६२ मङ्सिर ६ गतेसम्म उपकुलपतिका रूपमा कार्यरत रहँदा उनले विश्वविद्यालयको संस्थागत विकास, शैक्षिक कार्यक्रम विस्तार तथा व्यवस्थापन प्रणाली निर्माणमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेका थिए। काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई नेपालकै महत्वपूर्ण उच्च शैक्षिक संस्थाका रूपमा विकास गर्ने क्रममा उनको प्रशासनिक तथा शैक्षिक नेतृत्वलाई विशेष महत्वका साथ लिइन्छ। उनले विश्वविद्यालयको संरक्षण समितिको अध्यक्षको जिम्मेवारीसमेत सम्हालेका थिए।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयदेखि प्राविधिक शिक्षासम्म
डा. शर्मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा रसायनशास्त्रका प्राध्यापकका रूपमा समेत कार्यरत थिए। त्यस्तै उनी पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयका सिनेट सदस्य, प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) का प्रथम कार्यकारी निर्देशक, राष्ट्रिय शिक्षा समितिका सदस्य–सचिवलगायत महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहे । नेपालमा औपचारिक रूपमा प्राविधिक शिक्षाको अध्ययन–अध्यापन विस्तार गर्ने अभियानमा उनको योगदानलाई विशेषरूपमा उल्लेख गरिएको छ। प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन र व्यावसायिक शिक्षालाई संस्थागत गर्ने क्रममा उनले विभिन्न तहमा काम गरेका थिए। झापा, दोलखा, धनकुटा, सिन्धुलीलगायत जिल्लामा विभिन्न प्राविधिक शिक्षण संस्थाको स्थापना तथा विकासमा समेत उनको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको विवरणमा उल्लेख छ।
शिक्षा नीति निर्माणमा योगदान
डा. शर्मा केवल विश्वविद्यालयका प्रशासक वा प्राध्यापक मात्र थिएनन्। उनी नेपालको शैक्षिक नीति निर्माणका महत्वपूर्ण व्यक्तित्वका रूपमा समेत स्थापित थिए। राष्ट्रिय शिक्षा समितिका सदस्य–सचिवका रूपमा उनले शिक्षा नीति र संरचनासम्बन्धी विषयमा काम गरे। विश्वविद्यालय अनुदान आयोगका सदस्य, राष्ट्रिय विकास परिषद्का सदस्य तथा नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका प्राज्ञ सदस्यका रूपमा पनि उनले जिम्मेवारी निर्वाह गरे। त्यस्तै बी.पी. कोइराला नेपाल–भारत प्रतिष्ठानको सञ्चालक सदस्य तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गत विज्ञान तथा प्रविधि अध्ययन संस्थानका सहायक डिनका रूपमा समेत उनले काम गरेका थिए। यी जिम्मेवारीहरूले नेपालको शिक्षा क्षेत्रलाई विश्वविद्यालय तहदेखि प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षासम्म समेटेर हेर्ने उनको दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्।
शिक्षाविद् मात्र होइन, लेखक र सम्पादक पनि
डा. शर्माको योगदान कक्षाकोठा र प्रशासनिक जिम्मेवारीमा मात्र सीमित थिएन। उनले शिक्षा, यात्रा, व्यक्तित्व तथा अनुसन्धानात्मक विषयमा लेखन तथा सम्पादनसमेत गरेका थिए। उपलब्ध विवरणअनुसार उनले शिक्षा, यात्रा–संस्मरण, व्यक्तित्व तथा अनुसन्धानात्मक विषय समेटिएका एकल लेखनका करिब १० वटा पुस्तक तयार गरेका थिए। डा. सीताराम अधिकारी र डा. शिवप्रसाद धौमेडेलसँगको संयुक्त लेखनमा समेत उनले विभिन्न पुस्तक प्रकाशन गरेका थिए। त्यस्तै माधव मैनाली, राजसुन्दर प्रधान, राजेन्द्र श्रेष्ठ, प्रेमकुमार केदारनाथ श्रेष्ठलगायतका व्यक्तित्व तथा विभिन्न शैक्षिक संस्थासँग सम्बन्धित सामग्रीको सम्पादनमा पनि उनको संलग्नता रहेको थियो। विभिन्न पत्रपत्रिका तथा स्मारिकामा उनका फुटकर लेख प्रकाशित भएका थिए। उनका प्रकाशित कृतिहरूमा ‘विष्णुप्रसाद उपाध्याय जीवनी र व्यक्तित्व’ तथा ‘स्मृतिमा सावित्री ढुंगेल’ उल्लेखनीय छन्। उनको व्यक्तित्व र शैक्षिक योगदानबारे ‘शैक्षिक शिरोभूषण डा. सुरेशराज शर्मा’, ‘डा. सुरेशराज शर्मा’ तथा ‘शैक्षिक शिरोभूषण’ जस्ता जानकारीमूलक तथा साहित्यिक कृतिहरू पनि प्रकाशित भएका छन्। उनको व्यक्तित्वलाई समेटेर ‘हे सुरेशराज शर्मा’ शीर्षकको गीतसमेत रचना गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान
शिक्षा र प्राविधिक शिक्षामा पुर्याएको योगदानका कारण डा. शर्माले विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरेका थिए। उनलाई नर्वेजियन युनिभर्सिटी अफ साइन्स एन्ड टेक्नोलोजीबाट मानार्थ महाविद्यावारिधि उपाधि प्रदान गरिएको थियो। त्यस्तै युनिभर्सल पिस फाउन्डेसन, कोरियाबाट लिडरसिप एन्ड गुड गभर्नेन्स अवार्ड प्राप्त गरेका थिए। उनले गोरखा दक्षिणबाहु तृतीय तथा द्वितीय, वीरेन्द्र ऐश्वर्य सेवा पदक, उज्ज्वल कीर्तिमय राष्ट्रदीप पदक, षडानन्द राष्ट्रिय पुरस्कार, दण्डपाणि अर्ज्याल पुरस्कार, खिलमिका लक्ष्मी मैनाली पुरस्कार, डा. बलराम जोशी विज्ञान–प्रविधि राष्ट्रिय पुरस्कारलगायतका सम्मान प्राप्त गरेका थिए। त्यसैगरी गोपाल–कमला राजभण्डारी रोटरी अवार्ड अफ भोकेसनल एक्सिलेन्सबाट समेत सम्मानित भएका थिए। बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानबाट समेत उनलाई सम्मान प्राप्त भएको विवरणमा उल्लेख छ। उनको शैक्षिक योगदानको सम्मानस्वरूप काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका ६० वटा संस्थाले एकै दिन अभिनन्दन गरेको तथ्यसमेत उनको सामाजिक तथा शैक्षिक प्रभावको एउटा उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
संस्थाभन्दा ठूलो योगदानको विरासत
डा. सुरेशराज शर्माको जीवनलाई हेर्दा उनको योगदान कुनै एउटा विश्वविद्यालय वा एउटा पदमा सीमित देखिँदैन। प्राध्यापकका रूपमा ज्ञान हस्तान्तरणदेखि विश्वविद्यालय निर्माण, प्राविधिक शिक्षा विस्तार, राष्ट्रिय शिक्षा नीति निर्माण, शैक्षिक प्रशासन, अनुसन्धान, लेखन र सम्पादनसम्म उनको सक्रियता फैलिएको थियो। विशेषगरी नेपालमा प्राविधिक शिक्षालाई औपचारिक रूपमा अघि बढाउने र विश्वविद्यालय शिक्षालाई संस्थागत स्वरूप प्रदान गर्ने क्रममा उनले खेलेको भूमिका उनको दीर्घकालीन विरासतका रूपमा लिन सकिन्छ। शिक्षालाई केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यमका रूपमा नभई राष्ट्र निर्माणको आधारका रूपमा हेर्ने उनको दृष्टिकोणले नेपाली शिक्षा क्षेत्रका धेरै पुस्तालाई प्रभावित गरेको देखिन्छ। विश्वविद्यालय र प्राविधिक शिक्षाका संस्थागत संरचना निर्माणमा उनले निर्वाह गरेको भूमिकाले उनको नामलाई नेपाली शिक्षा इतिहासमा स्थापित गरेको छ।
डा. सुरेशराज शर्मा अब भौतिक रूपमा हामीमाझ छैनन्। तर उनले स्थापना, निर्माण र विकासमा योगदान दिएका शैक्षिक संस्था, तयार गरेका जनशक्ति, लेखेका पुस्तक तथा शिक्षा क्षेत्रमा अघि सारेका विचारहरूका माध्यमबाट उनको योगदान दीर्घकालसम्म स्मरण भइरहनेछ। शिक्षाविद् डा. सुरेशराज शर्मा—नेपाली शिक्षा क्षेत्रका एक शैक्षिक शिरोभूषण।