प्रदीप के.सी. बञ्जारा, समीक्षक
कविता केवल शब्दहरूको कलात्मक संयोजन होइन, त्यो समय, समाज र मानिसको अन्तर्मनसँग गरिने संवाद पनि हो । कविले आफूले देखेको, भोगेको र अनुभूत गरेको जीवनलाई शब्दमा उतार्दा कविता व्यक्तिगत अनुभूतिबाट सामाजिक दस्तावेजको रूप लिन पुग्छ । डा. अनन्त अधिकारीको कविता संग्रह ‘सर्वाइवल नोट’ यही अर्थमा एउटा चिकित्सकको संवेदनशील मन, सामाजिक जीवनको भोगाइ र मानवीय जिजीविषाबीचको त्रिकोणीय सम्बन्धबाट जन्मिएको कृति देखिन्छ ।
‘सर्वाइवल नोट’ शीर्षक आफैंमा अर्थपूर्ण र आकर्षक छ । सामान्यतः ‘सुसाइड नोट’ले जीवनको अन्त्य, निराशा र पराजयको घोषणा गर्छ । तर लेखकले त्यसको ठीक विपरीत ‘सर्वाइवल नोट’ अर्थात् बाँचिरहने अभिलाषाको नोटलाई अगाडि सारेका छन् । यस अर्थमा पुस्तकको शीर्षक नै कृतिको मूल दर्शनको प्रतिनिधि बनेको छ । मृत्युको पक्षमा लेखिने अन्तिम पत्रको विपक्षमा जीवनलाई रोज्न प्रेरित गर्ने दस्तावेजका रूपमा यस संग्रहलाई बुझ्न सकिन्छ ।
चिकित्सकको आँखाबाट समाज र मनुष्य
डा. अनन्त अधिकारीको पेशागत पृष्ठभूमि यस कृतिको विशिष्ट पक्ष हो । मनोचिकित्साको क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा उनले मानिसका बाहिरी व्यवहार मात्र होइन, त्यसको पछाडि लुकेका पीडा, तनाव, निराशा, द्वन्द्व र मानसिक अवस्थालाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएका छन् । त्यसैले उनका कवितामा मानिसको मनोविज्ञान र सामाजिक यथार्थको सम्बन्ध देखिनु स्वाभाविक हो ।
मनोचिकित्सकले बिरामीको मनभित्र प्रवेश गरेर पीडाको कारण खोज्छ भने कविले त्यही पीडालाई शब्दमा अभिव्यक्त गर्छ । ‘सर्वाइवल नोट’ मा यी दुई भूमिकाको संगम हुने सम्भावना देखिन्छ । यही कारणले कृति केवल भावनात्मक कविता संग्रह नभएर मानवीय मनको सूक्ष्म अध्ययन गर्ने साहित्यिक प्रयास पनि बन्न पुगेको छ ।
भुइँमान्छेको जीवन र मध्यमवर्गीय चेतना
लेखकले आफ्नो पारिवारिक र सामाजिक पृष्ठभूमिलाई उल्लेख गर्दै ‘हुने खाने र हुँदा खाने’ बीचको अन्तर तथा भुइँमान्छेका कथासँगको साक्षात्कारलाई आफ्नो सिर्जनाको आधार मानेका छन् । यसले उनको कविताको सामाजिक धरातल बुझ्न सहयोग गर्छ ।
समाजमा ठूलाठूला आदर्श र उपलब्धिका कथा धेरै लेखिन्छन्, तर दैनिक जीवनमा संघर्ष गरिरहेका सामान्य मानिसका पीडा, अभाव, आकांक्षा र मौन संघर्ष प्रायः ओझेलमा पर्छन् । ‘सर्वाइवल नोट’ त्यही ओझेलमा परेका जीवनहरूतर्फ फर्किएको कृति बन्न खोजेको देखिन्छ ।
परिवार, विद्यालय, विश्वविद्यालय, कार्यक्षेत्र र सामाजिक परिवेशमा देखे–भोगेका घटनालाई कवितामा ल्याउने लेखकको प्रयत्नले संग्रहलाई व्यक्तिगत डायरीभन्दा फराकिलो सामाजिक अनुभूतिको क्यानभास प्रदान गरेको छ ।
प्रेमदेखि विद्रोहसम्म
लेखकको आफ्नै भनाइअनुसार संग्रहमा प्रेमको लय पनि छ र सामाजिक विसंगतिविरुद्धको आवाज पनि । यसले ‘सर्वाइवल नोट’ लाई एउटै भावभूमिमा सीमित नराखी विभिन्न मनोभाव र सामाजिक आयाम समेट्ने प्रयास गरेको देखाउँछ ।
कहिले कवि प्रेममा डुब्छन्, कहिले आफ्नै जीवनका आरोह–अवरोहलाई सम्झन्छन्, कहिले समाजका विकृतिमाथि प्रश्न गर्छन् । सभ्यतालाई भित्रैबाट खोक्रो पार्ने ‘धमिरा’प्रति औंला तेस्र्याउने आकांक्षा उनको कवितामा रहेको दाबीले संग्रहमा सामाजिक आलोचना र प्रतिरोध चेतना पनि महत्वपूर्ण रहेको संकेत गर्दछ ।
यसरी हेर्दा ‘सर्वाइवल नोट’ मा प्रेम, पीडा, स्मृति, सामाजिक असमानता, मानसिक द्वन्द्व, पारिवारिक सम्बन्ध र जीवनप्रतिको आशा एकअर्कासँग जोडिएका विषयका रूपमा उपस्थित छन् ।
‘सुसाइड नोट’ को विकल्प ‘सर्वाइवल नोट’
यस संग्रहको सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैचारिक पक्ष यही हो ।
आत्महत्या गर्ने व्यक्तिले आफ्नो अन्तिम अवस्थालाई ‘सुसाइड नोट’मार्फत अभिव्यक्त गर्न सक्छ । तर लेखक त्यही ठाउँमा प्रश्न उठाउँछन्—किन जीवनको अन्तिम पत्र मात्र लेख्ने? जीवनलाई निरन्तरता दिने पत्र किन नलेख्ने ?
‘सर्वाइवल नोट’ यही प्रश्नको साहित्यिक उत्तर हो ।
यसले मानिसलाई जीवनका कठिन क्षणमा पनि बाँच्ने कारण खोज्न प्रेरित गर्छ । जीवनमा दुःख आउँछ, असफलता आउँछ, सम्बन्धहरू टुट्न सक्छन्, सामाजिक अन्याय देखिन्छ, मानसिक तनावले सताउन सक्छ; तर ती सबैको अन्तिम विकल्प मृत्यु होइन भन्ने मान्यता कृतिको मूल संवेदना बनेको छ । यस दृष्टिले ‘सर्वाइवल नोट’ लाई जिजीविषाको कविता संग्रह भन्न सकिन्छ ।
निजी भोगाइबाट सार्वजनिक अनुभूतितर्फ
लेखकले आफ्ना रचना ‘विशुद्ध भोगाइ र विचारको संयोजन’ भएको बताएका छन् । साहित्यमा भोगाइको महत्व अत्यन्त ठूलो हुन्छ । आफूले नदेखेको जीवनबारे लेख्न सकिन्छ, तर आफूले अनुभूत गरेको जीवनबाट जन्मिएको अभिव्यक्तिमा फरक प्रकारको प्रामाणिकता हुन्छ ।
डा. अधिकारीका कविता व्यक्तिगत अनुभूतिबाट जन्मिए पनि तिनले सामूहिक जीवनका प्रश्न उठाउने प्रयास गरेका छन् । यही कारणले लेखकको ‘म’ विस्तार हुँदै ‘हामी’ बन्ने सम्भावना बोकेको देखिन्छ ।
एक चिकित्सकको निजी अनुभव, परिवारसँगको सम्बन्ध, सामाजिक परिवेश, पेशागत जीवनमा भेटिएका मानिस र तिनका मनोदशा—यी सबै उनका कविताका सम्भावित पात्र र प्रसङ्ग बनेका छन् । यसले कवितालाई जीवनसँग जोड्छ ।
सरल गद्यात्मक अभिव्यक्ति ः शक्ति र चुनौती
लेखक स्वयं छन्दमा कविता लेख्ने आँट गर्न नसकेको र गद्यात्मक फुटकर रचनालाई संग्रहका रूपमा ल्याएको स्वीकार गर्छन् । यसबाट ‘सर्वाइवल नोट’ परम्परागत छन्द वा शास्त्रीय कविताभन्दा समकालीन गद्यात्मक कविताको धारसँग बढी नजिक रहेको बुझिन्छ ।
गद्यात्मक कविताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको स्वतन्त्र अभिव्यक्ति हो । कविले भावलाई छन्द, मात्रा र तुकको अनुशासनमा बाँध्नुपर्दैन । तर यसको चुनौती पनि त्यही हो—गद्य र कविता बीचको सूक्ष्म सीमालाई कायम राख्न सक्नु ।
कवितामा विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन; विचारलाई कलात्मक अनुभूति, बिम्ब, प्रतीक, लय र भाषिक सौन्दर्यले जीवन्त बनाउनुपर्छ । त्यसैले ‘सर्वाइवल नोट’को वास्तविक साहित्यिक मूल्याङ्कन गर्दा यसका प्रत्येक कवितामा विचार र कवित्वबीचको सन्तुलन कत्तिको कायम छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुनेछ ।
दोस्रो संस्करणले दिएको संकेत
कृतिको दोस्रो संस्करण प्रकाशित हुनु आफैंमा पाठकीय स्वीकृतिको महत्वपूर्ण संकेत हो । लेखकका अनुसार पहिलो संस्करणका हजार प्रति पाठकको हातमा पुगेका छन् र पाठकको मागअनुसार सुधारसहित पुनःप्रकाशन गरिएको छ ।
यसबाट ‘सर्वाइवल नोट’ केवल लेखकको निजी साहित्यिक रहरमा सीमित नभई पाठकसँग संवाद स्थापित गर्न सफल भएको देखिन्छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा, लेखकले पहिलो संस्करणमा देखिएका प्राविधिक त्रुटि सच्याउने र पाठकका सुझावलाई स्वीकार गर्ने उदारता देखाएका छन् । यो साहित्यिक यात्रामा आत्मसमीक्षा र सुधारको चेतना हो ।
परिवार र सम्बन्धको भावभूमि
लेखकले आफ्नो परिवारप्रति व्यक्त गरेको कृतज्ञता पनि पुस्तकको भावभूमिसँग जोडिएको छ । आमाबुबा, जीवनसंगिनी, छोरीहरू, दिदीबहिनी तथा साहित्यिक यात्रामा सहयोग गर्ने अग्रज र साथीहरूप्रतिको आभारले लेखकको सिर्जनात्मक यात्रा व्यक्तिगत सम्बन्धबाट अलग छैन भन्ने देखाउँछ ।
साहित्यकार एक्लै जन्मिँदैन । उसको सिर्जनाको पछाडि परिवार, समाज, परिवेश, पाठक र समयको ठूलो भूमिका हुन्छ । ‘सर्वाइवल नोट’ को भूमिकामा व्यक्त कृतज्ञताले लेखकको यही स्वीकारोक्तिलाई स्पष्ट पार्छ ।
निष्कर्ष ः मृत्यु होइन, जीवनको पक्षमा उभिएको कृति
समग्रमा हेर्दा डा. अनन्त अधिकारीको ‘सर्वाइवल नोट’ जीवनका कठिनाइसँग हार नमान्ने मानवीय चेतनाको साहित्यिक अभिव्यक्ति हो । यसमा चिकित्सकको पेशागत अनुभव, मध्यमवर्गीय जीवनको भोगाइ, सामाजिक विसंगतिप्रतिको असन्तुष्टि, प्रेमका अनुभूति, पारिवारिक संवेदना र सबैभन्दा माथि बाँचिरहने इच्छाको स्वर मिसिएको देखिन्छ ।
‘सुसाइड नोट’ ले जीवनको अन्त्य घोषणा गर्छ भने ‘सर्वाइवल नोट’ ले जीवनलाई निरन्तरता दिने आग्रह गर्छ । यही विरोधाभासबाट कृतिको मौलिकता जन्मिएको छ ।
डा. अधिकारी साहित्यलाई आफ्नो पेशाभन्दा अलग क्षेत्रका रूपमा हेर्छन्, तर सम्भवतः यही दूरी उनका लागि सिर्जनात्मक शक्ति बनेको छ । चिकित्सकको आँखाले देखेको समाज र कविको हृदयले अनुभूत गरेको जीवन जब एउटै कृतिमा भेटिन्छ, त्यहाँ तथ्यभन्दा माथि अनुभूति र उपचारभन्दा माथि मानवीय संवेदना जन्मिन सक्छ ।
त्यसैले ‘सर्वाइवल नोट’ लाई केवल कविताको संग्रह भनेर मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन । यो जीवनसँग थाकेका मानिसलाई जीवनकै पक्षमा फर्काउने एउटा साहित्यिक आग्रह, निराशाको अँध्यारोमा आशाको सानो उज्यालो र मृत्युको सम्भावनाविरुद्ध जिजीविषाको घोषणापत्रका रूपमा पढिन सक्ने कृति हो ।
अन्ततः कविको मूल सन्देश—“जीवनको विकल्प सुन्दर जीवन हो, मृत्यु होइन”—नै ‘सर्वाइवल नोट’ को सार हो । यही एउटा वाक्यले पनि यस कृतिको शीर्षक, उद्देश्य र अन्तर्यलाई सशक्त रूपमा व्याख्या गर्छ ।