प्रदीप के.सी. बञ्जारा, समीक्षक
वेद पूर्वीय सभ्यताको प्राचीनतम ज्ञानपरम्पराको महत्वपूर्ण स्रोत हो। वेदका ऋचा, मन्त्र र तिनमा निहित दार्शनिक चिन्तन सामान्य पाठकका लागि सहज विषय होइनन्। संस्कृत भाषाको सामान्य ज्ञानले मात्र वेदको गहिराइ बुझ्न कठिन हुन्छ। यही जटिल र गम्भीर विषयतर्फ सामान्य पाठकको ध्यान आकर्षित गर्ने उद्देश्यले श्री कृष्ण शर्मोपाध्याय काश्यपद्वारा लिखित ‘अथातो वेद उत्कण्ठा’ प्रकाशित भएको देखिन्छ।
यो पुस्तकलाई वेदको सम्पूर्ण र अन्तिम व्याख्या वा प्रमाणिक भाष्यका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन। स्वयं लेखक पनि वेदका सर्वज्ञ वा वेदाध्ययनमा पूर्ण निपुण विद्वान् भएको दाबी गर्दैनन्। बरु लामो समयको स्वाध्याय, विभिन्न धार्मिक तथा बौद्धिक गतिविधिमा सहभागिता र अन्तर्क्रियाबाट प्राप्त ज्ञानलाई आफ्नै शैलीमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेका छन्। यही कारण पुस्तकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको इमानदार ज्ञान–अन्वेषण र वैदिक विषयप्रति उत्कण्ठा जगाउने प्रयत्न हो।
पुस्तकमा वेदका केही ऋचाहरूको व्याख्या तथा अनुवादसँगै ज्योतिष, धर्मशास्त्र, वेदान्त र आध्यात्मिक चिन्तनका विषयलाई समेत समेटिएको छ। कतिपय विषय गद्यमा छन् भने कतिपय पद्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएका छन्। यसले पुस्तकलाई केवल शुष्क शास्त्रीय सामग्रीमा सीमित नराखी लेखकको अनुभूति, विश्वास र भावनासँग जोडेको छ।
पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष आधुनिक भौतिकवादी समाजमा आध्यात्मिक ज्ञानको आवश्यकता देखाउने प्रयास हो। आजको पुस्ता विज्ञान र प्रविधिप्रति बढी आकर्षित छ। विज्ञानले दृश्य संसार, पदार्थ र प्रयोगका आधारमा ज्ञान विस्तार गरिरहेको छ भने वैदिक चिन्तनले अदृश्य, आध्यात्मिक र आत्मिक पक्षको खोजी गर्छ। यी दुईलाई एकअर्काका विरोधीका रूपमा मात्र नहेरी ज्ञानका फरक आयामका रूपमा बुझ्न सक्ने दृष्टिकोण पुस्तकमा भेटिन्छ।
लेखकले आफ्ना पुर्खाले निर्माण गरेको ज्ञानपरम्पराप्रति गौरव जगाउने प्रयत्न पनि गरेका छन्। आधुनिक विज्ञानले हासिल गरेका उपलब्धिहरूलाई सहजै स्वीकार गर्ने तर प्राचीन वैदिक साहित्यमा उल्लिखित कतिपय वैज्ञानिक वा प्राविधिक संकेतलाई केवल मिथक वा कल्पना ठान्ने प्रवृत्तिमाथि पुस्तकले प्रश्न उठाउँछ। यद्यपि यस्ता प्रसङ्गलाई प्रमाण, अनुसन्धान र आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँग अझ गहिरोसँग जोडेर प्रस्तुत गर्न सके पुस्तकको बौद्धिक पक्ष अझ बलियो बन्न सक्थ्यो।
यस पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको लेखकीय साहस हो। वेदजस्तो गम्भीर र जटिल विषयमा कलम चलाउनु आफैँमा चुनौतीपूर्ण काम हो। लेखकले आफूले जानेका, पढेका र अनुभव गरेका विषयलाई पाठकमाझ पुर्याउने प्रयत्न गरेका छन्। त्यसैले पुस्तकलाई अन्तिम निष्कर्ष सुनाउने ग्रन्थभन्दा पनि वैदिक ज्ञानको ढोका खोल्ने एउटा निमन्त्रणाका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
पुस्तक पूर्ण रूपमा दोषरहित छ भन्न सकिँदैन। कतिपय ठाउँमा विषयको गम्भीरताअनुसार थप प्रमाण, स्रोत र शास्त्रीय सन्दर्भ आवश्यक देखिन सक्छ। विभिन्न वैदिक मन्त्रको व्याख्या गर्दा स्थापित भाष्यकार तथा विद्वान्का मतसँग तुलनात्मक चर्चा गरिएको भए पुस्तक अझ अनुसन्धानमूलक बन्ने थियो। कतिपय प्रसङ्गमा लेखकको धार्मिक आस्था र भावनात्मक अभिव्यक्ति बढी मुखर हुँदा आलोचनात्मक तथा वस्तुनिष्ठ पक्ष केही कमजोर भएको अनुभूति पनि हुन सक्छ। तर पुस्तकको उद्देश्यलाई ध्यानमा राख्दा यी कमजोरीभन्दा यसको सकारात्मक प्रयत्न महत्वपूर्ण देखिन्छ।
७६ वर्षको उमेरमा समेत आफ्नो मौलिक पहिचान, संस्कृति र ज्ञानपरम्पराको खोजी गर्दै पुस्तक प्रकाशनमा लाग्नु लेखकको सक्रियता र सिर्जनशीलताको प्रशंसनीय उदाहरण हो। ‘अथातो वेद उत्कण्ठा’ केवल एउटा पुस्तक नभई आफ्नै ज्ञानपरम्परातर्फ फर्केर हेर्न गरिएको आग्रह पनि हो।
समग्रमा, ‘अथातो वेद उत्कण्ठा’ वेदको पूर्ण भाष्य होइन, न त यसले वैदिक व्याख्याका विद्यमान विवादहरू समाधान गर्ने दाबी गर्न सक्छ। तर यसले एउटा महत्वपूर्ण काम गरेको छ—आधुनिक पुस्तामा वेद र पूर्वीय ज्ञानपरम्पराबारे जिज्ञासा जगाउने काम। ज्ञानको विशाल भवन निर्माणमा एउटा इँटा थप्नु पनि महत्वपूर्ण योगदान हो। यही अर्थमा कृष्ण शर्मोपाध्याय काश्यपको यो प्रयास धन्यवाद र प्रशंसाको पात्र छ।
पुस्तकले पाठकलाई केवल वेद पढ्न प्रेरित गर्दैन, बरु ‘हाम्रा पुर्खाले छाडेर गएको ज्ञानसम्पदालाई हामीले कति बुझेका छौँ?’ भन्ने प्रश्नसमेत गर्न बाध्य बनाउँछ। यही प्रश्न पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।