पनौतीका किसान तिमल्सिनाले तीन वर्षमै किबी खेतीबाट पाए नसोचेको फल, बने सबैका उदाहरण

ज्ञानमणि नेपाल कालोटोपी
प्रदीप केसी बञ्जारा

पनौती । गाउँको नाम हो—आरुचौर । नामैले आरुको सम्झना गराउँछ । कुनै समय यहाँ आरुका बोट र त्यसका फलसँग जोडिएको पहिचान थियो। तर अहिले यही आरुचौरमा किबीका लहराले नयाँ कथा लेख्न थालेका छन्। किबीका बोटमा झाँगिएका हरिया पात, लहरिएका हाँगा र फल लाग्न थालेपछि पनौती नगरपालिका–१ रयालेका उपेन्द्र तिमल्सिनाको सात रोपनी जमिन अहिले हेर्न लायक बनेको छ । तीन वर्षअघि सुरु गरेको किबी खेतीले उनलाई केवल उत्पादनको आशा दिएको छैन, आफ्नै माटोमा भविष्य खोज्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वाससमेत दिएको छ । करिब छ दशक कृषि कर्ममै बिताएका तिमल्सिनाका लागि खेती नयाँ विषय होइन । काउली, बन्दा, काँक्रो, फर्सी, घिरौंला, मकै, अलैंची, जुनार, सुन्तलालगायतका मौसमी तथा बेमौसमी बालीसँगै जीवन बिताएका उनले पछिल्लो समय किबीलाई आफ्नो कृषि यात्राको नयाँ साथी बनाएका हुन् । खेती मेरो व्यवसाय मात्र होइन, जीवन नै हो, तिमल्सिना भन्छन् ।

एक–दुई बोटबाट होइन, व्यावसायिक सोचबाट किबी खेती
किबी खेती सुरु गर्नु तिमल्सिनाका लागि आकस्मिक निर्णय थिएन । लामो समयदेखि कृषि क्षेत्रमा काम गरिरहेका उनले आफ्नो क्षेत्रको हावापानी र जमिनको सम्भावना बुझिरहेका थिए। पुराना साथीहरू पुजन जंगम, केशव कोइराला, राजकुमार हुमागाईं तथा राष्ट्रिय मसला बाली केन्द्र, खुमलटारमा कार्यरत पदमप्रसाद अधिकारीसँगको सम्बन्ध र छलफलले उनलाई किबी खेतीतर्फ डोहो¥यायो । यो क्षेत्रमा किबी खेतीको सम्भावना रहेको जानकारी पाएपछि उनले परीक्षणका लागि एक–दुई बोट मात्र रोप्ने सोच बनाएनन् । æएक–दुई बोटले केही हुँदैन । गर्ने हो भने अलि लगानी गरेरै व्यावसायिक रूपमा गर्छु भन्ने लाग्यो,Æ उनी सम्झन्छन् । त्यसपछि सुरु भयो किबीको यात्रा । अहिले उनको बारीमा दुई जातका करिब १५० किबीका बोट छन् । किबी खेतीका लागि उनले करिब १० लाख रुपैयाँसम्म लगानी गरिसकेका छन् ।

बाढीपहिरोले भत्कायो, हिम्मत भत्काउन सकेन
कृषि व्यवसायमा लगानी गरेपछि सबै कुरा सहज हुन्छ भन्ने छैन। तिमल्सिनाले पनि यसको ठूलो मूल्य चुकाएका छन् । किबीका लागि आवश्यक संरचना निर्माण गर्न प्रदेश सरकारअन्तर्गत कृषि कार्यालय, हेटौँडाबाट करिब डेढ लाख रुपैयाँ सहयोग प्राप्त भएको थियो । तर आवश्यक संरचना बनाउन त्यो रकम पर्याप्त थिएन । उनले आफ्नै रकम थपेर पोल तथा अन्य संरचना तयार गरे। त्यही संरचनामाथि २०८१ सालको विनाशकारी बाढीपहिरो बज्रियो । बाढीपहिरोले उनको खेतीमा ठूलो क्षति पु¥यायो। संरचना भत्किए, लगानी डुब्यो र ठूलो आर्थिक क्षति व्यहोर्नुप¥यो। क्षतिपूर्ति पाइने आशा गरेका उनले जम्मा करिब १७ हजार रुपैयाँ मात्र पाए। तर प्राकृतिक विपत्तिले उनको खेतमा क्षति पु¥याए पनि आत्मविश्वासमा क्षति पु¥याउन सकेन । æधेरै घाटा लाग्यो। तर निराश भइनँ । फेरि खेतीमै लागेँ,Æ उनी भन्छन् । त्यही निरन्तरताको परिणाम अहिले उनको बारीमा देखिन थालेको छ ।

तीन वर्षमै फल, लामो समयसम्म आम्दानी
किबीलाई बहुवर्षीय फलफूल बालीका रूपमा लिइन्छ । राम्रो हेरचाह र उपयुक्त वातावरण पाएमा करिब तीन वर्षदेखि उत्पादन सुरु हुन सक्छ । एकपटक स्थापित भएपछि लामो समयसम्म उत्पादन लिन सकिने भएकाले यसलाई दीर्घकालीन लगानीका रूपमा हेर्न सकिन्छ । तिमल्सिनाका अनुसार राम्रो व्यवस्थापन गर्न सके किबीको बोटबाट करिब २० वर्षसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ । यसको अर्थ किसानले प्रत्येक वर्ष नयाँ बिरुवा रोपेर सुरुदेखि लगानी गर्नुपर्ने बाध्यता हुँदैन । प्रारम्भिक लगानी र संरचना निर्माणमा खर्च भए पनि बोट स्थापित भएपछि वर्षेनी उत्पादन लिन सकिन्छ । तिमल्सिनाको बारीमा गत वर्ष थोरै उत्पादन भएको थियो । यो वर्ष भने उत्पादन राम्रो हुने उनको अपेक्षा छ । यही सिजनमा करिब दुई लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने लक्ष्य उनले राखेका छन् ।

बजारको खोजी गर्नुपर्ने अवस्था छैन
कृषकका लागि उत्पादनभन्दा ठूलो चुनौती बजार हो। धेरै किसानले राम्रो उत्पादन गरे पनि उचित मूल्य नपाउँदा निराश हुनुपर्ने अवस्था छ । तर किबीको बजार भने तुलनात्मक रूपमा उत्साहजनक रहेको तिमल्सिनाको अनुभव छ । उनका अनुसार बजारमा किबीको माग राम्रो छ । उपभोक्ताले खोजेर लैजाने गरेका छन् । बजारमा किबीको मूल्य प्रतिकिलो पाँच सय रुपैयाँसम्म पुग्ने गरेको र किसानले उत्पादन तथा गुणस्तरअनुसार करिब तीन सय ५० रुपैयाँ आसपासमा बिक्री गर्न सक्ने अवस्था रहेको उनी बताउँछन् । यही कारण किबी खेती विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देख्छन् उनी ।

भिरालो जमिनका लागि पनि सम्भावनायुक्त बाली
नेपालका पहाडी भूभागमा ठूलो क्षेत्रफल खेतीयोग्य जमिन भए पनि धेरै ठाउँमा भिरालो जमिनका कारण परम्परागत खेतीबाट पर्याप्त आम्दानी लिन कठिन हुन्छ । यस्तो अवस्थामा किबी एउटा विकल्प बन्न सक्ने तिमल्सिनाको अनुभव छ । किबी खेतीका लागि जमिनमा पानी जम्न नदिनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। धेरै पानी भएमा जरामा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले वर्षायाममा पानीको उचित निकास आवश्यक हुन्छ। किबीमा नियमित रूपमा हाँगा व्यवस्थापन तथा छँटाइ गर्नुपर्छ । बोटलाई आवश्यक आकार र संरचनामा राख्न सके उत्पादन तथा फलको गुणस्तरमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।

किबी खेती अरू फलफूलभन्दा केही फरक
किबी खेतीमा नयाँ किसानले विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको भाले र पोथी बोटको व्यवस्थापन हो। अन्य धेरै फलफूलजस्तो एउटा बोट मात्र रोपेर उत्पादन लिन सकिँदैन । उचित परागसेचनका लागि भाले र पोथी बोट आवश्यक हुन्छन् । त्यसैले व्यावसायिक किबी खेती सुरु गर्नुअघि बिरुवाको जात, भाले–पोथीको अनुपात र परागसेचनसम्बन्धी प्राविधिक जानकारी लिनुपर्ने हुन्छ । कलमी प्रविधिबाट बिरुवा उत्पादन गर्न सकिने भएकाले तिमल्सिना आफैँ पनि किबीका बेर्ना तयार पारेर बिक्री गर्छन् । यसबाट उनको आम्दानीको अर्को स्रोतसमेत थपिएको छ ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि किबी उपयोगी
किबी स्वादका लागि मात्र लोकप्रिय फल होइन, पोषणका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ। यसमा भिटामिन सी, भिटामिन ई, फाइबर, पोटासियम तथा विभिन्न एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन् । फलफूलमा पाइने प्राकृतिक फाइबरले पाचन स्वास्थ्यमा सहयोग पु¥याउन सक्छ भने भिटामिन सीले शरीरको सामान्य प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सहयोग गर्छ । यही कारण पछिल्लो समय सहरी क्षेत्रमा मात्र होइन, गाउँघरमा पनि किबीको माग बढ्दै गएको छ । ताजा फलका रूपमा खान सकिने किबीलाई विभिन्न खाद्य परिकार तथा पेय पदार्थमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर किबीलाई स्वास्थ्यवर्धक फल भन्दै कुनै रोगको उपचार गर्ने फलका रूपमा बुझ्नु भने उचित हुँदैन। यसको मुख्य महत्व सन्तुलित आहारमा पोषक फलफूलका रूपमा हो ।

एउटै बालीमा निर्भर छैनन् तिमल्सिना
किबी खेती सफल हुँदै गए पनि तिमल्सिनाले अन्य खेती छाडेका छैनन् । उनको कृषि दर्शन नै छ—जमिनलाई सकेसम्म खाली नराख्ने।त्यसैले किबीसँगै जुनार, सुन्तला, मकै, अलैंची, काँक्रोलगायतका बाली लगाएका छन् । अन्तरबाली प्रणालीमार्फत एउटै जमिनबाट विभिन्न समयमा विभिन्न उत्पादन लिन सकिने उनको अनुभव छ । यसले किसानलाई एउटा बालीमा मात्र निर्भर हुनबाट जोगाउन सक्छ । एउटा उत्पादनमा बजार वा मौसमका कारण समस्या आए अर्को उत्पादनले आम्दानीमा केही भरथेग गर्न सक्छ ।

किसान नाममा सुविधा पहुँचवालाले होइन, वास्तविक किसानले पाउनुपर्छ
तिमल्सिनाको कथा केवल सफलताको कथा होइन । यसमा नेपाली किसानले भोगिरहेका समस्या पनि जोडिएका छन् । किसानका नाममा आउने अनुदान, सहुलियतपूर्ण ऋण, कृषि बीमा तथा राहत वास्तविक किसानसम्म पुग्न नसकेको गुनासो बारम्बार सुनिन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट कृषि ऋण लिनसमेत किसानलाई सहज वातावरण नभएको उनी बताउँछन् । उनको विचारमा राज्यले कृषि उत्पादन बढाउने हो भने भाषणभन्दा व्यवहारिक सहयोगमा जोड दिनुपर्छ । वास्तविक किसानले सहज रूपमा कृषि कर्जा पाउनुपर्ने, प्राकृतिक विपत्तिमा भएको क्षतिको वास्तविक मूल्यांकन हुनुपर्ने, कृषि बीमा प्रभावकारी हुनुपर्ने र उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्नुपर्ने उनको धारणा छ । æकिसानलाई उत्पादन गर्न मात्रै भनिएर हुँदैन । उत्पादनको उचित मूल्य र बजार पनि सुनिश्चित गरिदिनुपर्छ,Æ उनी भन्छन् ।

विदेश जानुअघि आफ्नै माटो पनि हेरौँ
देशमा रोजगारीको अभाव र बेरोजगारी बढेको चर्चा भइरहेका बेला तिमल्सिनाको अनुभवले अर्को सम्भावनातर्फ संकेत गर्छ । उनका अनुसार युवामा तत्काल परिणाम खोज्ने प्रवृत्ति बढेको छ। लगानी गरेपछि तुरुन्तै आम्दानी चाहिन्छ। तर कृषि त्यस्तो क्षेत्र होइन। आज रोपेको बोटले भोलि नै फल दिँदैन । आजको लगानीले केही वर्षपछि आम्दानी दिन्छ । त्यसैले कृषिमा सबैभन्दा आवश्यक कुरा धैर्य भएको उनी बताउँछन् । æहामीमा धैर्य गर्ने आँट छैन । अरूको देखेर छिटो उत्पादन र छिटो आम्दानी खोज्छौँ। त्यसरी सफल हुन गाह्रो हुन्छ,Æ तिमल्सिनाको अनुभव छ । उनको सन्देश स्पष्ट छ—स्वदेशमा अवसर छैन भन्ने होइन, अवसर खोज्ने र सिर्जना गर्ने धैर्य चाहिन्छ ।

आरुचौरबाट किबी गाउँतर्फ
आरुचौरको नामसँग आरुको इतिहास जोडिएको होला । तर समयसँगै खेतीको स्वरूप परिवर्तन हुँदैछ। उपेन्द्र तिमल्सिनाले तीन वर्षअघि सुरु गरेको किबी खेती अहिले त्यही परिवर्तनको एउटा संकेत बनेको छ । करिब सात रोपनी जमिनमा फैलिएका १५० बोट केवल किबीका बोट होइनन्—ती एक किसानको सपना, संघर्ष र निरन्तरताका प्रतीक हुन् । बाढीपहिरोले भत्काएको संरचना फेरि उठाएका तिमल्सिना अहिले उत्पादनको प्रतीक्षामा छन् । उनका लागि किबी खेती केवल दुई लाख रुपैयाँ आम्दानीको लक्ष्य होइन। यो आफ्नै माटोमा सम्भावना खोज्ने अभियान हो । नेपालमा किसानलाई अझै पनि पर्याप्त सम्मान, सुविधा र सहज वातावरण नपुगेको गुनासोबीच तिमल्सिनाजस्ता किसानले भने व्यवहारबाटै एउटा उत्तर दिइरहेका छन्—माटोमा पसिना बगाउन सकियो भने यही माटोले भविष्य दिन सक्छ । आरुचौरमा आरुको पहिचान विस्तारै फेरिँदै होला । तर उपेन्द्र तिमल्सिनाले त्यही माटोमा किबीका लहरा फैलाउँदै कृषि सम्भावनाको नयाँ कथा लेखिरहेका छन् ।