नवराज के.सी.
नेपाल सरकारले देशका मुख्य, मुख्य सडक को स्तरोन्नति गर्दै ६ लेन,८ लेनका सुविधासम्पन्न राजमार्ग बनाउने काम गरिरहेको छ । जुन अत्यन्तै सकारात्मक कुरा हो त्यसै अन्तर्गत कोशी राजमार्ग, सिद्धार्थ राजमार्ग, महेन्द्र राजमार्ग र अरनिको राजमार्गमा स्तर उन्नतिको काम भइरहेको छ । सुविधा सम्पन्न राजमार्ग भन्नाले उच्च गुणस्तरका संरचना तथा सुविधाहरूले सम्पन्न मुख्य सडक मार्गहरूलाई जनाउँछ यस्ता राजमार्गहरू मा विभिन्न सुविधाहरु समेटिएका हुन्छन् । जस्तै चौडा र राम्रो गुणस्तरको बाटो जसमा लेनमार्किङ तथा डिभाइडर भएका हुन्छन् सिसिटिभी ट्राफिक संकेत अनि दुर्घटना न्यूनीकरणका उपायहरू सहितको अर्थात् सुरक्षाका प्रविधिहरू जडित हुन्छन् । त्यस्तै आवश्यक ठाउँमा पेट्रोल पम्प, सार्वजनिक शौचालय फुडकोट आदिको व्यवस्था भएको हुन्छ । ठाउँ ठाउँमा डिजिटल सूचना बोर्डहरू राखिएका हुन्छन् छिटो र सहज यात्रा गर्न ट्राफिक नियन्त्रण प्रणाली तथा वैकल्पिक रुटहरूको व्यवस्था भएको संरचना हुन्छ सुविधा सम्पन्न राजमार्ग निर्माण भएपछि सर्वसाधारणलाई यात्रा व्यापार स्वास्थ्य सुरक्षा लगायतका विभिन्न क्षेत्रमा प्रत्यक्ष फाइदा पुग्छ । यी फाइदाहरुलाई मुख्यतया सुरक्षा आर्थिक सामाजिक र वातावरणीय पक्षमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । यात्रुहरूको सुरक्षाको हिसाबले हेर्दा राम्रो सुविधा सम्पन्न र गुणस्तरीय बाटो भएपछि ट्राफिक नियम पालना गराउने प्रविधि जस्तै (सिसिटिभी, स्पिड सेन्सर )तथा विभाजित लेनका कारण दुर्घटनाको सम्भावना घट्छ सडक संकेत र रातको समयमा पनि उज्यालो भैरहने कारण रातिको यात्रा सुरक्षित हुन्छ । दुर्घटना भएमा पनि एम्बुलेन्स सेवा, ट्राफिक सहायता केन्द्र आदिको सुविधा अथवा आपत्कालीन सहायता सहजै प्राप्त गर्न सकिन्छ । फराकिलो राम्रो डिजाइनको राजमार्ग हुँदा ट्राफिक जाम कम हुने र सवारी सहज रुपमा गन्तव्य पुग्न सक्छ । यो मात्र नभई यसले व्यापार पर्यटन र आर्थिक विकासमा पनि टेवा पुर्याउन सक्छ । जस्तै व्यापारको लागत कम हुन्छ वस्तुतथा सेवाहरूको ओसारपसार छिटो सुरक्षित र सस्तो हुनाले व्यवसायी एवं उपभोक्ताहरुलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुग्छ । राजमार्ग छेउछाउ होटल पसल ग्यारेज र अन्य सेवा व्यवसायहरु फस्टाउँछन् त्यस्तै सुविधा सम्पन्न राजमार्गले नयाँ पर्यटन क्षेत्रहरुमा पहुँच सजिलो बनाउँछ ।
जसले स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आकर्षित गर्छ अर्थात् पर्यटन प्रवद्र्धन हुन्छ । त्यसले गर्दा स्थानीय एवं राष्ट्रिय अर्थतन्त्र लाई बल मिल्दछ । राम्रो सडक संरचनाले धुलो उड्ने समस्या घटाउँछ जसले श्वास सम्बन्धी रोग कम गर्छ एम्बुलेन्स फायर ब्रिगेड र प्रहरी सेवा छिटो सञ्चालन गर्न सहयोग पुग्छ । ट्राफिक जाम कम हुँदा यात्रुहरुमा मानसिक तनाव कम हुन्छ । त्यस्तै ध्वनि प्रदूषण न्यून हुन्छ । व्यवस्थित सडक बनाउँदा हिलो तथा धुलो कम हुने भएकाले हावा प्रदूषण घट्छ । राजमार्ग छेउ वृक्षारोपण गरिन्छ जसले हावामा अक्सिजनको मात्रा बढाउँछ । त्यसै सिधा र व्यवस्थित राजमार्ग हुँदा गाडीको ब्रेक तथा एक्सिलरेसन को प्रयोग कम हुनाले पेट्रोल डिजेलको खपत घटाउँछ अर्थात् सुविधासम्पन्न राजमार्गले सर्वसाधारणको यात्रा, समयको बचत, सुरक्षामा वृद्धि, व्यापारिक अवसरको सिर्जना, स्वास्थ्य सुधार तथा वातावरण संरक्षण जस्ता बहुआयामिक लाभप्रदान गर्छ । नेपालमा यदि ठूला राजमार्गहरु स्मार्ट सुरक्षित र वातावरण मैत्री तरिकाले बनाइए भने दीर्घकालीन रुपमा देशको समृद्धि विकास सुनिश्चित हुन सक्छ ।
राजमार्ग निर्माणका क्रममा त्यस मार्गमा पर्ने प्राचीन सम्पदा लाई कसरी संरक्षण गर्ने वातावरणीय सम्पदाको संरक्षण कसरी गर्ने भन्ने चुनौती महत्वपूर्ण रहेको छ । राजमार्ग निर्माणका क्रममा यो समस्याले गर्दा निर्माण व्यवसायीहरूले समस्या भोग्दै आइरहेका छन् । वास्तवमै सम्पदा अत्यन्त महत्वपूर्ण कुरा हो । यसलाई जोगाउनुपर्छ यसमा कुनै दुविधा छैन । तर कसरी जोगाउने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन सक्छ । प्राचीन सम्पदाहरू हाम्रा पुर्खा हरूले तत्कालीन समयमा गरेको विकासको नमुना हो । वर्तमानमा त्यो हाम्रो मात्र सम्पत्ति नभएर संसारकै बहुमूल्य सम्पत्ति हो । जसलाई जोगाउनुपर्छ र भावी सन्ततिलाई हस्तान्तरण गर्दै जानुपर्छ भने वर्तमानमा बन्ने सुविधा सम्पन्न सडकहरु पनि वर्तमान विकासको नमुना हो । हामीले यो समयमा बनाएका पूर्वाधारहरू हामी पछिका नयाँ पिढीले गर्व गर्न सक्छन् । यस सम्बन्धमा सर्वप्रथम सम्पदा पहिचान र प्रभावको अध्ययन हुनुपर्छ । पुरातत्व विभाग स्थानीय समुदाय र विज्ञहरूसँग समन्वय गरेर संरक्षण गर्नुपर्ने सम्पदाहरूको पहिचान गर्नुपर्छ । यदि सम्भव छ भने सम्पदालाई असर नपर्ने गरेर वैकल्पिक मार्ग निर्माण गर्न सकिन्छ त्यो कुरा सम्भव नभए सम्पदालाई अन्यत्र सार्न मिल्ने अवस्था छ भने भौतिक रूपमा रहेको सम्पदाको जस्तै मूर्ति, स्तम्भ, साना मन्दिर, पाटीपौवा, ढुङ्गेधारा आदि सम्पूर्ण ऐतिहासिक विवरणहरू खुलाएर सावधानीपूर्वक स्थानान्तरण गर्न पनि सकिन्छ तर यस्ता कुराहरू गर्दा पुरातत्त्व विभाग,स्थानीय समुदाय एवं संरक्षणविदहरूसँग छलफल गरेर मात्र काम गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यस्तै वातावरणीय सम्पदाको संरक्षण हुन पनि जरुरी छ । राजमार्गहरू निर्माण गर्दै गर्दा जङ्गल तथा नदीनाला जोगाउने कुराहरूमा पनि विशेष रुपमा ध्यान दिनु जरुरी छ । वनको विनाश अथवा रुख कटान सकेसम्म कम गर्नुपर्दछ तथा हरियाली पुनस्र्थापना कार्यक्रमलाई सञ्चालन गर्नुपर्दछ । नदीनालालाई नबिथोल्ने गरेर अथवा त्यसको पर्यावरणलाई बचाएर पुलहरू निर्माण गर्नुपर्दछ । राष्ट्रिय निकुञ्ज वा संरक्षित क्षेत्रमा पर्ने राजमार्गमा वन्यजन्तु पार गर्ने ओभरपास वा अन्डरपास बनाउनुपर्छ । बाटो निर्माण गर्दा धुवा धुलो लाई कम गरेर वातावरणलाई नबिगारी अथवा प्रदूषण कम गरेर गर्नुपर्छ । सकेसम्म राजमार्ग निर्माण गर्दा सम्पदा संरक्षण, वातावरण एवं पर्यावरण संरक्षण र विकासलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ वैज्ञानिक अध्ययन प्रविधिको प्रयोग तथा समुदायको संलग्नताद्वारा सबै खालका सम्पदा नबिगारी दिगो पूर्वाधार निर्माण गर्न सक्नुपर्छ ।
यी माथि मैले भनेका कुराहरू राजमार्ग बन्दाखेरि कसरी बन्नुपर्छ र राजमार्ग बनिसकेपछि हामीलाई के कस्ता खालका फाइदाहरु हुन्छन् भन्ने कुराहरु भए । अब जाउँ हाम्रो देशमा राजमार्गहरू कसरी बनिरहेका छन् आम सर्वसाधारणले कस्तो खालको दुःख पाइरहेका छन् भन्नेतर्फ । नेपालमा सुविधा सम्पन्न राजमार्ग बन्दैछ भन्दै गर्दा खुसीको कुरा त हो नै तर राजमार्ग बनिरहँदा सर्वसाधारण जनताले पाएको शास्ति, ट्राफिक जाम, धुलो धुवाले आक्रान्त गाउँ, सहर, वातावरणमा पारेको गम्भीर असर टड्कारो देखिन्छ । बाटोको अवस्था झन् खराब भएर बिरामी बोकेका एम्बुलेन्सहरू सहजै गुड्न नसक्ने निर्दिष्ट समयमा बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउन नसक्ने अवस्था छ । आपत्कालीन अवस्थामा कोही मानिस हरू त्यो बाटोबाट यात्रा गर्न नसक्ने अवस्थामा छन् ।अझै अर्को ठूलो समस्या भनेको निश्चित समय सीमाभित्र बाटो नबन्नु अर्थात् विभिन्न समस्याले गर्दा बाटो निर्माणमा भइरहेको ढिलाईले माथि उल्लेख गरेका समस्याहरूसँग वर्षौ सम्मको अनिश्चितकालीन झेलाई, झेल्नुपर्ने अवस्था देखा परिरहेको छ । नेपालमा बनिरहेका सबै राजमार्गहरूमा यी समस्याहरू देखापरेका छन् जसले गर्दा यात्रा गर्ने यात्रु र त्यस वरिपरिका स्थानीय सर्वसाधारणहरू धेरै मारमा परिरहेका छन् र कहिले सम्म यसरी नै शास्ती खेपिरहनु पर्ने यसको कुनै टुंगो छैन । राजमार्ग बनाउँदै गर्दा निर्माण कम्पनीले स्थानीय सर्वसाधारण र यात्रा गर्ने यात्रुहरू को स्वास्थ्य लाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्ने हो तर त्यो दिएको पाइँदैन । सरकारले पनि कडाईका साथ कार्यान्वयन गराइएको पाइँदैन । यसको उदाहरण हाल अरनीको राजमार्ग अन्तर्गत सूर्यविनायकदेखि धुलिखेल सम्मको राजमार्गको विस्तार गर्ने जुन कार्य भइरहेको छ । यात्रा गर्ने सर्वसाधारण जनताले र त्यही वरिपरिका स्थानीय जनताले ठूलो शास्ती र समस्या भोग्नु परिरहेको अवस्था छ । म दैनिक रूपमा बनेपादेखि काठमाडौँ सम्म अफिस आउजाउ गरिरहेको छु । यो क्रममा मैले बाटोमा भोगेका, देखेका समस्याहरू थुप्रै छन् । जसमध्ये अहिले हिउँदको समय भएको कारण व्यापक मात्रामा धुलो उडेर सवारी साधन गुडाउन नसकिने अवस्था छ यसले वातावरण लाई पनि नराम्रोसँग बिगारीरहेको छ । धुलै धुलो का कारण बाटो वरिपरिका स्थानीय का घर गाउँहरू धुलिखेल बजार देखि लिएर बनेपा बजार, साँगा बजार, भक्तपुर सूर्यविनायक सम्मै वरिपरि धुलाम्मे फोहोर देखिन्छन् । अझै मोटरसाइकलमा सवार गर्ने व्यक्ति लाई त चिन्न नसकिने अवस्था छ । बाटोमा हिँडिसक्नु छैन ।अगाडि गुडिरहेको सवारी साधनले उडाएको धुलोले पछाडि आउने सवारी साधन ले बाटोको ट्रयाक देख्न नसक्ने अवस्था छ । खराब बाटोका कारण बिरामी बोकेका एम्बुलेन्सहरू सहजै गुड्न सक्ने अवस्था छैन । कुनै एउटा सवारीको साधन बिग्रियो भने घन्टौँसम्म जाममा परिराख्नुपर्ने अवस्था छ । अझै साँगा भन्ज्याङको भिर क्षेत्रमा जोखिम मोलेर सवारी साधन चलाउनुपर्ने अवस्था छ । कुन बेला ठूलो सुख्खा पहिरो आएर कस्तो खालको घटना घट्ने हो ठेगान छैन । निर्दिष्ट समयमा तोकिएको काम सकिएन भने अब आउने बर्खा सिजनमा साँगा भज्याङ क्षेत्रमा सवारी साधन चल्न नसक्ने निश्चित छ । यावत समस्याहरू छन् तर बाटो निर्माण गर्ने पक्षले यो समयमा अलिकति ख्याल गरिदियो भने धुलो उड्ने समस्याबाट मुक्ति पाउन भने सकिन्थ्यो तर ऊ जिम्मेवार देखिँदैन बाटोमा धुलो नउड्नका लागि कम्तीमा पनि धुलो उड्ने ठाउँमा समयसमयमा राम्रोसँग पानी छर्किदियो भने धुलोबाट पक्कै पनि मुक्ति मिल्छ । यति सानो कुरा पनि ध्यान दिएको पाइँदैन ।
सर्वसाधारणले पनि यसको विरुद्ध आफ्नो आवाज बुलन्द गरेको पाइँदैन । जे भएपनि चुप लाग्ने बरु घरभित्रै मास्क लगाएर बस्ने तर यसको विरुद्धमा आवाज उठाइएको पाइँदैन । यसैको फाइदा बाटो निर्माण गर्ने पक्षले लिएको छ । तर जे भएपनि निर्माण पक्षले जन स्वास्थ्यमा खेलवाड गर्न भने मिल्दैन र पाउँदैन पनि राजमार्ग निर्माण पक्षले अनिवार्य तीन चारवटा कुरामा ध्यान दिनुपर्छ जस्तो लाग्छ । एउटा बाटो मा धुलो नियन्त्रण गर्न समयसमयमा पानी छर्कने व्यवस्था मिलाउने र अर्को नालाहरु बनाउँदा मुख्य सडक भत्काएर बनाएको अस्थायी डाइभर्सन बाटोलाई राम्रो बनाउने, सवारी आवागमनमा सहजता दिने, निर्माणस्थलमा सवारी साधनको गति कम गर्न लगाउने काम भइरहेको ठाउँमा स्पष्ट इङ्गित हुने खालका बोर्डहरू सबैले देख्न सक्ने गरी राख्ने यि सामान्य कुरामा मात्र ध्यान दिन सक्यो भने पनि सर्वसाधारण जनता, सवारी साधनमा हिँड्ने यात्रुहरु र बाटोमा हिँड्ने बटुवा लगायत बाटोमै काम गर्ने कामदारहरूको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने थिएन । असुरक्षित तवरले हिँड्नुपर्ने अवस्था हुने थिएन यदि बाटो निर्माण पक्ष र सरकार गम्भीर भएन भने यसले असुरक्षा जोखिम बढ्ने जनस्वास्थ्य र वातावरणमा ठूलो क्षति पुग्ने देखिन्छ । यसले खास गरेर बालबालिका एवं वृद्धवृद्धा लगायत सम्पूर्ण मानिसको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्ने जस्तै श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर गर्ने फोक्सो तथा स्वासनलीमा संक्रमण हुने एलर्जी तथा नाक बन्द हुने आँखामा असर गर्ने दृष्टि धमिलो हुने छालामा असर हुने मुटु तथा नसा सम्बन्धी समस्याहरु बढ्ने जस्ता समस्याहरू बढाउँछ यसरी सर्वसाधारणलाई दीर्घरोगी बनाएर बनेको सडकको के अर्थ रहन्छ र त्यसैले सरकारले एवं सडक निर्माण सम्बद्ध पक्षले यी कुराहरूलाई गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ राजमार्ग निर्माण गर्दा यावत समस्याहरू निवारणमा अन्तर्राष्ट्रिय प्राक्टिसहरु के के छन् त्यो कुराहरु पनि मनन गर्नुपर्ने र सम्भव भएका कुराहरूलाई कार्यान्वयन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।