ज्ञानमणि नेपाल कालोटोपी
काभ्रे । निर्वाचन नजिकै आइसक्यो, दलका उम्मेदवारहरु मतदातासँग भोट माग्न व्यस्त छन् । गाउँगाउँमा यतिबेला छुट्टै मेला जस्तै छ । एक दिन एउटा उम्मेदवार आउँछ, जान्छ, अर्को दिन अर्को । जो आए पनि मतदातासँग हात जोडेर भोट माग्छन् तर भोट हाल्ने तरिका सिकाउँदैनन् । भोट हाल्न नजानेरै हरेकजसो चुनावमा मत बिग्रने दर पनि बढ्दैछ । यसतर्फ ध्यान दिन नसक्दा मतदाताले दिएको मत त्यतिकै टोकरीमा फाल्नुपर्ने अवस्था छ ।
काभ्रेको बनेपा नगरपालिका १० का ८८ वर्षिय पूर्णबहादुर मुक्तानले अहिलेसम्मका सबैजसो निर्वाचनमा भोट हालिसके । यो पटक पनि उनी भोट हाल्ने तयारीमा छन् । तर उनलाई कसरी मत हाल्नुपर्छ भनेर अहिलेसम्म कसैले पनि सिकाएका छैनन् । ‘विगतमा जसरी नै भोट हाल्ने त होला नि ?’ उनले भने । मुक्तान जस्तै थुप्रै मतदाता यस्तै अन्योलमा छन् ।
के गर्दैछ त जिल्ला निर्वाचन कार्यालय ?
धुलिखेलस्थित जिल्ला निर्वाचन कार्यालयले यसपटकको चुनावमा बदर मत घटाउन मतदाता शिक्षा कार्यक्रमलाई तिब्ररुपमा अघि बढाएको छ । कार्यालयले यसका लागि फागुन ३ गतेदेखि १८ गते मौन अवधि लागू हुनुभन्दा अघिसम्म निर्वाचन कार्यालयले फोकल पर्सन भनेर तोकेका व्यक्तिहरुलाई अनुगमनकर्ताको रुपमा गत मंगलबार तालिम प्रदान गरेको थियो । उनीहरुले जिल्लाका १३ वटै पालिकाका १३५ वटै वडाहरुका मतदाताहरुलाई शिक्षा दिनका लागि वडामा भएका मतदाता स्वयंसेवक शिक्षकलाई यससम्बन्धी तालिम सिकाइरहेका छन् ।
उनीहरुले सबै वडाका टोलहरु, विद्यालयहरु र अन्य सार्वजनिक स्थानहरुमा पुगेर मतदान कसरी गर्ने, के गर्दा बदर हुँदैन लगायतका कुराहरु सिकाउने र यसपटक निर्वाचन आयोगले फिजिकलभन्दा डिजिटल प्रविधिबाट मतदाताहरुलाई शिक्षा प्रदान गर्ने नीति लिएको जिल्ला निर्वाचन कार्यालय धुलिखेलका जिल्ला निर्वाचन अधिकृत दिनेश सिवाकोटीले जानकारी दिए । उनका अनुसार निर्वाचन आयोग आफैंले पनि डिजिटल प्लेटफार्महरु फेसबुक, वेभसाइट, इन्ट्राग्राम, टिकटकलगायतमा सचेतना जगाउने सन्देशहरु प्रकाशन, प्रशारण गरिरहेको छ । अहिले अधिकांश मतदाताले प्रयोग गर्ने यस्ता माध्यममा सन्देश प्रवाह गर्दा यसलाई आम मतदातासमक्ष पुर्याउन सहज हुने सिवाकोटी बताउँछन् ।
उनी भन्छन्, ‘आयोगले गत माघ १९ गतेदेखि मतदाता शिक्षासम्बन्धी विशेष कार्यक्रम स्वीकृत गरी कार्यान्वयन गरिरहेको छ । स्वीकृत कार्यक्रमअनुसार प्रत्येक स्थानीय तहका हरेक वडामा एक÷एक स्वयंसेवक परिचालन हुनेछन् । सम्बन्धित निर्वाचन कार्यालयबाट छनोट प्रक्रियाअघि बढाउने गरी स्थानीयस्तरमा कार्यरत बाल विकास सहजकर्ता, मातृशिशु कार्यकर्ता, स्थानीय स्वास्थ्य स्वयंसेविका वा सामुदायिक अध्ययन केन्द्रका परिचालकमध्येबाट स्वयंसेवक छनोट गर्ने विधि तय गरिएको छ । प्रभावकारी मतदाता शिक्षाले मतदातालाई मतदान प्रक्रिया, मतसङ्केत र मिथ्या सूचना पहिचान गर्ने क्षमता अभिवृद्धि हुने तथा स्वतन्त्र, निष्पक्ष तथा विश्वसनीय निर्वाचन सुनिश्चित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास छ ।’
डिजिटल माध्यमबाट प्रचारप्रसार धेरै हुने हुँदा यसको प्रभावले मत बदर नहुने र सबैलाई बुझाउन सहज हुने पनि उनको अपेक्षा छ । यति हुँदा पनि केही विकट र दुर्गम गाउँहरुमा मतदातालाई बुझाउन केही कठिन हुने जोखिम रहेको देखिन्छ । मतदाता स्वयंसेवक शिक्षकले यसका लागि सम्बन्धित पालिका र वडाहरुसँग समन्वय गरेर अघि बढ्ने सिवाकोटीले जानकारी दिए ।
अर्को समस्या के पनि हुन सक्छ भने गाउँहरुमा मतदाताको संख्या कम छ । अधिकांश युवा जमात रोजगारी र कामको शिलशिलामा कोही शहर त कोही विदेश पुगेका छन् । यस्तो अवस्थामा मतदान गर्नकै लागि उनीहरु गाउँ फर्कन सक्ने सम्भावना न्यून छ । यसले गर्दा पनि कार्यक्रम प्रभावकारी नहुन सक्ने सिवाकोटीको आशंका छ । तर पनि आफूलाई दिइएको जिम्मेवारीलाई कुशलतापूर्वक पूरा गर्ने गरि सबै तयारीमा जुटिएको उनले बताए ।
उम्मेदवारका लागि निर्वाचन खर्च गर्न बैंक खाता अनिवार्य
यस पटकदेखि उम्मेदवारहरुले गर्न पाउने खर्चको लागि बैंकमार्फत मात्रै कारोबार गर्न निर्वाचन आयोगले अनिवार्य गरेको छ । यसले उम्मेदवारहरुले मनलाग्दी तरिकाले खर्च गर्न पाउँदैनन् । सबै उम्मेदवारले सरकारले क, ख र ग वर्गका रुपमा निर्धारण गरेका जुनसुकै बैंकमा खाता खोल्न सक्नेछन् । यसका लागि उनीहरुलाई आवश्यक सहयोग निर्वाचन कार्यालयले गरिदिनेछ । माघ २८ गतेसम्म काभ्रे जिल्लाका ४२ मध्ये १४ जना उम्मेदवारले यस्तो खाता खोल्न सिफारिस लगेको कार्यालयकी प्रतिनिधि दिव्येश्वरी जोशीले जानकारी दिइन् । उनका अनुसार बाँकी उम्मेदवारहरुले भने सिफारिसका लागि कार्यालयमा सम्पर्क गरिरहेका छन् । प्रक्रिया पुगेकाहरुलाई सिफारिस दिइने उनले बताइन् ।
काभ्रेमा मत बदर कति ?
काभ्रेमा २०५६ सालको निर्वाचनमा क्षेत्र नम्बर १ बाट २ हजार २१६ मत बदर भएको थियो । ०६४ सालमा यहाँ २ हजार ६६ मत बदर भएको तथ्यांक छ । ०७४ सालमा प्रदेश १ (क) मा १ हजार २७२ र (ख) मा १ हजार ८०४ मत बदर भयो । ०७४ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा ४ हजार २२८ र ०७९ मा भने यहाँ बदर मतको संख्या ३ हजार ९६४ रहेको थियो ।
यसैगरि ०५६ सालको निर्वाचनमा क्षेत्र नम्बर २ मा १ हजार ५५७ बदर मत थियो । ०६४ को निर्वाचनमा २ हजार ४९६ तथा ०७४ को निर्वाचनमा ४ हजार १९८ बदर मत भएको थियो । सो निर्वाचनको प्रदेशतर्फ (क) मा १ हजार ३२१ र (ख) मा १ हजार ६०० मत बदर भएको थियो । ०७९ को निर्वाचनमा ५ हजार ८६३ मत बदर भएको तथ्यांक छ । यो संख्यालाई घटाउने गरि काम भइरहेको जिल्ला निर्वाचन कार्यालयले जनाएको छ ।
गत निर्वाचनमा देशभर कति मत बदर ?
०७९ मा सम्पन्न भएको प्रतिनिधि सभा तथा प्रदेश सभा निर्वाचनमा ५.०६ प्रतिशत मत बदर भएको थियो । जसमा प्रदेश सभाको समानुपातिक तर्फको मत सबैभन्दा बढी बदर भएको आयोगको तथ्यांक छ । जसमा औसतभन्दा ६.५५ प्रतिशत मत बदर भएको थियो । त्यस्तै सबैभन्दा कम प्रदेश सभाको प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फको मत बदर भएको थियो । प्रदेश सभामा प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली तर्फको बदर मत प्रतिशत ४.०७ प्रतिशत रहेको आयोगले जनाएको छ ।
सो चुनावमा सबैभन्दा बढी सुदूरपश्चिम प्रदेशमा मत बदर भयो । प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचनतर्फ सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ५.७० प्रतिशत मत बदर भएको थियो भने सबैभन्दा कम वागमती प्रदेशमा ४.१६ प्रतिशत मत बदर भएको थियो । त्यो निर्वाचनमा ६१.४१ प्रतिशत मतदान भएको थियो । बदर मतकै कुरा गर्दा प्रतिनिधि सभाको प्रत्यक्षतर्फ ५.०६ प्रतिशत मत बदर भएको थियो भने प्रतिनिधि सभाको समानुपातिकतर्फ ५.०९ प्रतिशत मत बदर भयो । त्यस्तै प्रदेश सभाको प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फ ४.०७ प्रतिशत र प्रदेश सभाको समानुपातिकतर्फ ६.५५ प्रतिशत मत बदर भएको थियो ।
देशभर कुन निर्वाचनमा कति मत बदर ?
०४७ सालको संविधान जारी भएयता नेपालमा ०४८, ०५१, ०५६, ०६४, ०७०, ०७४ र ०७९ सालमा निर्वाचन भइसकेका छन् । यो पटक हुन लागेको समेत आठ पटक निर्वाचन हुँदैछ । जसमा पछिल्ला चार चुनावमा बदर मतको प्रतिशत घटेको छैन । निर्वाचन आयोगले दिएको तथ्यांक अनुसार ०४८ सालको निर्वाचनमा कूल खसेको मतको ३ लाख २२ हजार २३ मत बदर भएको थियो । ०५१ को निर्वाचनमा यस्तो मतको संख्या २ लाख ४१ हजार ७१, ०५६ को निर्वाचनमा २ लाख ४४ हजार ९०२ र ०६४ सालको संविधान सभा निर्वाचनमा ५ लाख ६० हजार ११ मत बदर भएको थियो । त्यसयता ०७० सालको निर्वाचनमा ४ लाख ७१ हजार ८२६, ०७४ सालको निर्वाचनमा ५ लाख २८ हजार ५७० र ०७९ सालको निर्वाचनमा ५ लाख ५९ हजार ८६ मत बदर भएको आयोगको तथ्यांक छ ।